Tradycja

Wigilia w Lipcach. Przed wieczerzą wigilijną mieszkańcy Lipiec stawiają w izbie snop zboża, kładą siano pod obrus i wypatrują pierwszej gwiazdy. U Macieja Boryny, najbogatszego gospodarza, przy stole siadają też Roch, stary wędrowiec, i Jagustynka, uboga wiejska kobieta. Po kolacji Jagna, młoda żona Boryny, zanosi opłatek krowom, bo na wsi wierzy się, że tej nocy także zwierzęta świętują narodziny Jezusa. Wniosek: Tradycja łączy w czasie świąt ludzi i zwierzęta, bogatych i ubogich, w jedną wiejską wspólnotę.

Dawny obyczaj gościnności silniejszy niż wojna. Na polu bitwy spotykają się Diomedes, grecki wojownik, i Glaukos, sojusznik Trojan z Licji. Zanim zaczną walczyć, Diomedes pyta Glaukosa, kim jest. Okazuje się, że dziadek Diomedesa, Ojneus, gościł kiedyś w swoim domu dziadka Glaukosa, Bellerofonta, i obaj obdarowali się prezentami. Według dawnego obyczaju taka przyjaźń przechodzi na wnuków. Dlatego rezygnują z walki i na znak zgody zamieniają się zbrojami. Glaukos oddaje złotą zbroję za brązową. Wniosek: Tradycja daje wojownikom wspólne zasady, dzięki którym mogą zachować wzajemny szacunek pomimo wojennego podziału na swoich i obcych.

Święto, z którego narodził się teatr. Dionizos to grecki bóg wina. W Atenach co roku obchodzono na jego cześć Wielkie Dionizje. Składano wtedy ofiary, śpiewano dytyramb, czyli uroczystą pieśń dla boga, i niesiono w procesji drewniany posąg Dionizosa. Na ulicach trwała wspólna zabawa. Z czasem z tych pieśni i obrzędów wyrosły pierwsze tragedie i komedie. Wniosek: Tradycja może rozwijać się przez zmianę dawnych obrzędów w nowe formy kultury, zachowując przy tym więź ze wspólnymi wierzeniami.

Dobre maniery, których starsi uczą młodych. Przy stole w Soplicowie goście siadają według wieku i pozycji. Sędzia Soplica, gospodarz dworu, zauważa, że jego bratanek Tadeusz nie zajmuje się siedzącą obok panną, i wygłasza mowę o grzeczności. Mówi, że każdemu należy się inny szacunek: zależnie od wieku, rodu, urzędu i zasług. Wniosek: Obyczaj pomaga utrzymać porządek społeczny, ponieważ przez codzienne zachowania uczy młodych uznawania istniejącej we wspólnocie hierarchii.

Obrzęd, który podtrzymuje więź żywych ze zmarłymi. Mieszkańcy wsi gromadzą się w kaplicy na dziadach, czyli obrzędzie przywoływania dusz zmarłych. Ceremonię prowadzi Guślarz. Zgromadzeni słuchają przybywających duchów i próbują zaspokoić ich prośby. Dwoje dzieci, Józio i Rózia, potrzebuje dwóch ziarenek gorczycy, ponieważ za życia nie zaznało goryczy. Chór powtarza przestrogę wypowiedzianą przez małe duchy. Guślarz podaje im żądany pokarm i nakazuje odejść. Duchy znikają, a obrzęd trwa dalej. Wniosek: Obrzęd dziadów przekazuje wspólnocie przekonanie, że śmierć nie kończy wzajemnych zobowiązań, a pomoc zmarłym należy do obowiązków żyjących.

Zwyczaj, którego znaczenie rozumie przede wszystkim jego uczestnik. Na weselu w Bronowicach Pan Młody, poeta z miasta, rozmawia z żoną, która pochodzi z chłopskiej rodziny. Podziwia jej odświętny strój. Panna Młoda skarży się jednak, że ciasne buty ją uwierają. Mąż proponuje, żeby je zdjęła i tańczyła boso. Żona stanowczo odmawia. Dla niej ślub jest uroczystością, na którą trzeba być odpowiednio ubranym, i nie chce zdjąć weselnych butów. Wniosek: Przywiązanie Panny Młodej do weselnego stroju świadczy o tym, że obyczaj daje uczestnikom poczucie godności i uroczystości chwili.

Moda, która każe pogardzać dawnymi domowymi zwyczajami. Pan Piotr, szlachcic przywiązany do wiejskiego życia, wraca do swojego dworu z nowo poślubioną żoną. Już w drodze kobieta wypytuje go o służbę. Wyśmiewa miejscowego kucharza i potrawy znane w okolicy. Żąda zatrudnienia cudzoziemskich kucharzy oraz modnych specjalistów od pasztetów i słodyczy. Kiedy przyjeżdżają na miejsce, odpycha starego szafarza Franciszka, czyli sługę, który wydawał domowe zapasy. Mężczyzna ma łzy w oczach, a pan Piotr wzdycha i patrzy na zachowanie żony. Wniosek: Bezkrytyczny zachwyt cudzoziemską modą odbiera żonie szacunek do ludzi i obyczajów, które tworzyły dom jej męża.

Świąteczny zwyczaj łączący ludzi daleko od rodzinnych domów. Duch Tegorocznego Bożego Narodzenia zabiera londyńskiego kupca Ebenezera Scrooge’a nad wzburzone morze. Na samotnej skale stoi latarnia. Dwaj pracujący w niej mężczyźni siedzą przy ogniu, podają sobie ręce i składają świąteczne życzenia. Jeden z nich zaczyna śpiewać starą pieśń o Bożym Narodzeniu. Później duch prowadzi Scrooge’a na statek. Także tam marynarze wspominają bliskich i życzą sobie wesołych świąt, choć muszą pozostać na morzu. Wniosek: Wspólny obyczaj pozwala latarnikom i marynarzom zachować bliskość z innymi, mimo że święta spędzają z dala od rodzin.

Gościnność używana jako wymówka do picia. Bohater satyry, szlachcic opowiadający o swoim pijaństwie, zaczyna od imienin żony. Uroczystość usprawiedliwia pierwszą biesiadę. Następnego dnia pije wódkę na ból głowy, a przybyłym gościom także proponuje alkohol. Kolejne kieliszki tłumaczy dobrym wychowaniem i troską o przyjaciół. Przy obiedzie goście tłumaczą picie wina troską o żołądek. Rozmowa o sprawach kraju staje się coraz gwałtowniejsza, aż uczestnicy spotkania przechodzą od słów do bójki. Wniosek: Szlachecka gościnność traci wartość, gdy służy usprawiedliwianiu pijaństwa, a wierność zwyczajom staje się wymówką dla uczestników biesiady.

Pożegnanie dziecka opisane słowami weselnego obrzędu. W Trenie VI Jan Kochanowski wspomina zmarłą córkę Urszulę, która lubiła śpiewać. Pod koniec utworu przywołuje jej pożegnanie z matką. Dziewczynka mówi o rozstaniu z domem i troskliwą opieką rodziców. Te słowa przypominają pieśń panny młodej opuszczającej rodzinę po ślubie. W wierszu dotyczą jednak dziecka odchodzącego na zawsze. Ojciec dodaje, że matka słuchała tego pożegnania z bólem, a on nadal je pamięta. Wniosek: Weselne pożegnanie w Trenie VI przypomina, jakiego życia Urszula nie zdążyła przeżyć, dlatego znajomy obrzęd pomaga wyrazić ból przedwczesnej straty.

Wigilijne spotkanie mimo więziennych zakazów. W Dziadach cz. III polscy młodzi więźniowie spędzają Wigilię w dawnym klasztorze w Wilnie. Pilnujący ich kapral jest Polakiem i pozwala im na wspólne spotkanie. Wybierają celę Konrada, poety, ponieważ leży z dala od straży. Rozpalają ogień i zapalają świecę. Mogą wreszcie rozmawiać o swoim położeniu i o losach innych aresztowanych. Świąteczny wieczór, który zwykle dzieli się z rodziną, spędzają razem za murami więzienia. Wniosek: Zachowanie wigilijnego zwyczaju pomaga więźniom podtrzymać więź z życiem sprzed aresztowania i przeciwstawić narzuconej izolacji poczucie przynależności do wspólnoty.

Pogrzeb poległych jako obowiązek żyjących. Po bitwie w wąwozie Roncevaux cesarz Karol Wielki odnajduje ciała poległych rycerzy. Każe szczególnie przygotować do pochówku Rolanda, dowódcę straży tylnej, jego przyjaciela Oliwiera i arcybiskupa Turpina. Ich serca zostają owinięte jedwabiem i złożone w marmurowej trumnie. Ciała obmywa się winem i pachnidłami, a potem umieszcza w jelenich skórach. Cesarz powierza je rycerzom, którzy mają przewieźć zmarłych na wozach przykrytych jedwabiem. Wniosek: Troska Karola o pochówek poległych potwierdza, że rycerska wspólnota dba o swoich członków także po ich śmierci.