Tożsamość

Tożsamość narzucana przez społeczne role. W powieści Gombrowicza człowiek zostaje oceniony i określony, zanim zdąży sam powiedzieć, kim jest. Gimnazjalista Syfon gra wzorowego, grzecznego ucznia, a jego kolega Miętus buntownika, który marzy o zbrataniu się z prostym parobkiem. Ale i bunt Miętusa okazuje się tylko kolejną rolą. Obaj staczają pojedynek na miny, czyli na grymasy. Gęba to u Gombrowicza obraz człowieka, który przyklejają mu inni ludzie. Trzydziestoletni Józio, którego profesor Pimko traktuje jak ucznia, próbuje wymknąć się takim określeniom, lecz każda ucieczka wprowadza go w kolejną rolę. Wniosek: U Gombrowicza człowiek nie decyduje sam o tym, kim jest, bo inni wciąż przyklejają mu gębę.

Człowiek, który nie pasuje do żadnej grupy społecznej. Stanisław Wokulski pochodzi ze zubożałej szlachty, jest kupcem, uczestniczył w powstaniu styczniowym i interesuje się nauką. Żadna z tych ról nie mówi o nim wszystkiego. Warszawscy mieszczanie plotkują o jego niezwykłych interesach, a arystokraci chętnie korzystają z jego pieniędzy, lecz nadal patrzą na kupca z góry. Wniosek: Człowiek może czuć się obcy, gdy otoczenie ocenia go tylko według pochodzenia i zawodu.

Chłopska świadomość narodowa przeciw inteligenckim stereotypom. Czepiec, chłop z Bronowic, rozpoczyna rozmowę z Dziennikarzem, gościem z Krakowa, od pytania o sytuację w Chinach. Mówi, że chłopi czytają gazety i interesują się światem. Rozmówca traktuje go jednak z wyższością: uważa, że mieszkańcom wsi powinny wystarczyć sprawy własnej parafii. Czepiec przywołuje Bartosza Głowackiego, chłopskiego bohatera insurekcji kościuszkowskiej, czyli powstania z 1794 roku, aby przypomnieć udział swojej warstwy w historii narodu. Wniosek: Narodowa tożsamość chłopów nie zależy od uznania inteligencji, choć jej uprzedzenia utrudniają stworzenie wspólnoty ponad podziałami społecznymi.

Poznawanie siebie przez spotkanie z innymi kulturami. Ryszard Kapuściński, polski reporter, zestawia własne podróże z poznawaniem świata przez Herodota. Opisuje, jak starożytny podróżnik odkrywa, że istnieje wiele różnych światów i każdy zasługuje na uwagę. Odmienne obyczaje pozwalają zobaczyć własną kulturę z zewnątrz. Autor porównuje inne kultury do zwierciadeł, w których rozpoznajemy siebie. Żeby zrozumieć, kim się jest, trzeba więc poznać innych i porównać ich obyczaje ze swoimi. Herodot jest dla Kapuścińskiego wzorem: wie, skąd pochodzi, a jednocześnie ciekawią go inni ludzie. Wniosek: Poznawanie innych kultur pomaga reporterowi zrozumieć własne korzenie i dostrzec, że istnieją różne sposoby życia.

Polskość, którą trzeba wybrać samemu. Cezary Baryka dorasta w Baku pod silnym wpływem rosyjskiego otoczenia. W domu mówi po polsku, ale nie czuje od razu więzi z krajem, którego nigdy nie widział. Po przyjeździe do Polski wstępuje do wojska i walczy w wojnie z bolszewikami w 1920 roku. Narrator wyjaśnia jednak, że Cezary robi to, bo idą koledzy, a on wstydziłby się zostać. Wniosek: Udział w sprawach narodu nie musi oznaczać, że człowiek już jasno określił swoją przynależność.

Zacieranie odrębności narodu podporządkowanego obcej władzy. Narrator, stary pisarz, chodzi po Warszawie i widzi, że polskie symbole zostały podporządkowane radzieckim. Orzeł na Pałacu Kultury jest wsparty globem opasanym sierpem i młotem, a godło na wystawie sklepowej ginie wśród dekoracyjnych snopów. Wniosek: Gdy obca władza przejmuje narodowe symbole, ludziom trudniej publicznie okazywać, do jakiego narodu należą.

Odkryte pochodzenie przywraca człowiekowi miejsce w rodzinie. Walery pracuje w domu skąpego Harpagona, żeby być blisko jego córki, Elizy, którą kocha. Ukrywa swoje pochodzenie. Gdy musi się bronić przed oskarżeniem o kradzież, opowiada o katastrofie statku, w której jako dziecko stracił rodzinę. Wspomina pamiątki po rodzicach i człowieka, który go uratował. Marianna, uboga dziewczyna obecna przy rozmowie, rozpoznaje w nim brata. Bogaty Anzelm wyjawia, że jest ich ojcem, od lat przekonanym o śmierci dzieci. Wniosek: Na tożsamość człowieka składa się także jego przeszłość: odnalezienie rodziny pozwala Waleremu odzyskać więzi, które uważał za utracone.

Imię, które ma pasować do własnego wyobrażenia o sobie. Osierocona Ania Shirley przyjeżdża do rodzeństwa Cuthbertów, które oczekiwało chłopca do pomocy w gospodarstwie. Gdy Maryla pyta ją o imię, dziewczynka prosi, żeby nazywać ją Kordelią. Takie imię wydaje jej się piękniejsze i bardziej romantyczne niż własne. Maryla odmawia. Ania zgadza się więc pozostać przy swoim imieniu, ale prosi, żeby mówiono do niej Ania. Forma Andzia jej się nie podoba. Tłumaczy opiekunce, że wyobraża sobie wygląd wymawianego imienia i zależy jej na jego brzmieniu. Wniosek: Ania nie ma wpływu na własny los, więc próbuje decydować choćby o tym, jak się do niej mówi.

Własne poczucie zwyczajności mimo niezwykłego wyglądu. Dziesięcioletni August Pullman ma twarz zmienioną przez wrodzoną chorobę. Na początku swojej opowieści wymienia zwyczajne zajęcia: lubi lody, rower i gry. Właśnie tak myśli o sobie, choć przechodnie wpatrują się w niego, a inne dzieci czasem uciekają. Nawet bliscy widzą w nim kogoś wyjątkowego i otaczają go szczególną troską. August uważa, że tylko on sam wie, jak bardzo jest zwykłym chłopcem. Wniosek: Tożsamość Augusta wykracza poza cechę, na której skupia się otoczenie, dlatego poznanie człowieka wymaga wysłuchania jego własnej opowieści.

Imię twórcy ważniejsze od porzuconego nazwiska. Iwan Bezdomny, młody poeta przebywający w szpitalu psychiatrycznym, poznaje innego pacjenta. Nieznajomy przedstawia się jako Mistrz i pokazuje czarną czapeczkę z wyhaftowaną literą M. Wyjaśnia, że zrobiła ją ukochana Małgorzata, która tak go nazwała, gdy czytała powstającą powieść. Gdy Iwan pyta o nazwisko, rozmówca odpowiada, że się go wyrzekł. Opowiada za to o pracy nad książką o Poncjuszu Piłacie i o kobiecie, która w niego wierzyła. Wniosek: Mistrz woli imię nadane przez Małgorzatę, bo łączy jego pisanie z jej miłością i wiarą w niego.