Historia

Diabelski obraz przywódców powstania. Przygotowanie to scena, która otwiera dramat. W noc kończącą rok 1799 szatan i diabły gotują w kotle przyszłych przywódców powstania listopadowego. To powstanie Polaków przeciw Rosji wybuchło w 1830 roku i zakończyło się klęską. Z kotła wychodzą ośmieszone podobizny prawdziwych ludzi, czyli karykatury. Są wśród nich generałowie Chłopicki, Skrzynecki i Krukowiecki. Każdy dostaje od diabłów wadę, przez którą potem zawiedzie: jeden jest niezdecydowany, inny powolny, a jeszcze inny nie umie dowodzić. Do Skrzyneckiego diabły dodają między innymi raka i ślimaka, bo będzie się cofał i zwlekał. Wniosek: Klęska powstania skłania do rozliczenia narodowych przywódców, a szacunek dla sprawy nie zwalnia z oceny ich błędów.

Klęska powstania, która zostaje w człowieku na całe życie. Ignacy Rzecki, stary subiekt w sklepie Wokulskiego, wspomina w pamiętniku, jak w latach 1848-1849 walczył na Węgrzech. Węgrzy powstali wtedy przeciw Austrii, a w całej Europie wybuchały rewolucje, nazwane potem Wiosną Ludów. Bił się razem z przyjacielem, Augustem Katzem. Obaj wierzyli, że wolność zwycięży, ale powstanie upadło. Pokonani żołnierze uciekali, głodni, zmęczeni i upokorzeni. Katz nie mógł znieść klęski i odebrał sobie życie. Rzecki przeżył i po latach wciąż nie może zapomnieć przyjaciela. Wniosek: Historyczną klęskę trudno zostawić za sobą, gdy przypomina również o stracie bliskich i zawiedzionych nadziejach.

Wielka historia, która przychodzi do małej wsi. Wiosną 1812 roku do Soplicowa, szlacheckiego dworu na Litwie, przychodzą polskie wojska, które idą z Napoleonem na Rosję. We dworze i zamku kwaterują żołnierze, a z wojskiem przyjeżdżają generałowie Jan Henryk Dąbrowski i Karol Kniaziewicz. Mieszkańcy wierzą, że Napoleon pomoże Polsce odzyskać niepodległość. W tych samych dniach odbywają się tam zaręczyny młodych par. Narrator, który pisze o tym po latach, wspomina ten rok jako czas wielkiej nadziei. Poemat urywa się, zanim wyprawa na Moskwę zakończy się klęską. Wniosek: Wspomnienie wspólnej nadziei pozwala zachować więź z przeszłością narodu także wtedy, gdy późniejsza klęska przekreśla dawne oczekiwania.

Dawne dzieje opowiedziane przez współczesnego reportera. Ryszard Kapuściński, polski reporter, w czasie swoich podróży czyta Dzieje Herodota, starożytnego greckiego historyka. W swojej książce opowiada wiele zapisanych tam historii, między innymi o Kserksesie, królu Persów, który przygotowuje wyprawę na Grecję. Gdy sztorm niszczy mosty na Hellesponcie, czyli cieśninie między Azją a Europą, Kserkses każe ukarać budowniczych i wychłostać morze. Jeden z poddanych, Pytios, prosi, żeby jego najstarszy syn nie musiał iść na wojnę. Król uznaje to za obrazę i każe zabić młodzieńca. Ten sam Kserkses potrafi zachwycać się pięknym drzewem i płakać na myśl o tym, że wszyscy ludzie umrą. Wniosek: Ten sam władca może być wrażliwy i okrutny, więc ludzi z przeszłości nie da się ocenić jednym słowem.

Wydarzenie historyczne oczami kogoś, kto go nie rozumie. Profesor Andrews, brytyjski psycholog, przyjeżdża do Warszawy z wykładami. Wkrótce potem, 13 grudnia 1981 roku, władze komunistyczne wprowadzają stan wojenny, który mocno ogranicza prawa i swobody obywateli. Gosia, młoda Polka, która opiekowała się profesorem, przestaje przychodzić, telefon jest głuchy, a na ulicach stoją czołgi. Andrews nie zna polskiego, więc nie rozumie ani komunikatów, ani ludzi na ulicy. Zaczyna się nawet zastanawiać, czy nie traci zmysłów. Wniosek: Kto nie zna języka i sytuacji, przeżywa wielkie wydarzenia jako chaos, w którym traci poczucie bezpieczeństwa i pewność siebie.

Historia prześladowań zapisana przez uczestnika wydarzeń. Mickiewicz poprzedza dramat dedykacją dla trzech zmarłych przyjaciół: Jana Sobolewskiego, Cypriana Daszkiewicza i Feliksa Kółakowskiego. Nazywa ich współuczniami, współwięźniami i współwygnańcami. W przedmowie przywołuje prześladowania polskiej młodzieży prowadzone przez carskie władze w Wilnie. Wskazuje senatora Nowosilcowa jako ich organizatora. Potem wprowadza do dramatu więźniów, którzy noszą imiona rzeczywistych osób. Rozmawiają oni o przesłuchaniach, nieznanych zarzutach i wywożeniu kolegów w głąb Rosji. Wniosek: Nadanie ofiarom imion i przypomnienie ich losów chroni doświadczenie prześladowanego pokolenia przed sprowadzeniem go do bezosobowego opisu represji.

Przełom historyczny połączony z obietnicą naprawy państwa. Podczas najazdu szwedzkiego król Jan Kazimierz przybywa do Lwowa. W katedrze, przy duchowieństwie, szlachcie i zwykłych mieszkańcach, składa uroczyste śluby. Oddaje kraj pod opiekę Matki Boskiej i ogłasza ją swoją patronką oraz królową państwa. Uznaje również krzywdę chłopów, uciskanych między innymi przez żołnierzy. Obiecuje, że po zawarciu pokoju będzie dążył do poprawy ich losu. Zgromadzeni odpowiadają modlitwą, a wzruszenie udziela się kolejnym uczestnikom uroczystości. Wniosek: W opisie narodowego przełomu nadzieja na pokonanie wroga łączy się z przyznaniem, że państwo potrzebuje także wewnętrznej naprawy.

Historyczny przewrót oceniany przez ludzi o różnych doświadczeniach. W ogarniętej rewolucją Rosji Cezary Baryka i jego ojciec Seweryn czekają w Charkowie na możliwość wyjazdu do Polski. Cezary chodzi na wiece robotnicze i zachwyca się obietnicami nowego porządku. Seweryn zna jednak rewolucyjne więzienia, ponieważ sam w nich przebywał. Opowiada o podejrzeniach, donosach i zabijaniu więźniów. Obawia się, że miejsce dawnych możnych zajmą nowi uprzywilejowani urzędnicy. Syn wraca z wieców przekonany do rewolucji, ale przy chorym ojcu znów musi zmierzyć się z jego argumentami. Wniosek: Ocena przewrotu zmienia się zależnie od tego, czy człowiek słucha jego obietnic, czy sam doświadczył przemocy nowych władz.

Historia przepisywana według zmieniających się potrzeb władzy. Winston Smith, urzędnik państwa Oceania, uczestniczy w wiecu podczas Tygodnia Nienawiści. Mówca potępia Eurazję, z którą Oceania prowadzi wojnę. Nagle otrzymuje kartkę i bez przerwy w przemówieniu zaczyna atakować Wschódazję. Nowy wróg ma uchodzić za przeciwnika od zawsze, a dotychczasowy za sojusznika. Tłum zrywa plakaty, uznając ich treść za sabotaż. Po wiecu Winston i inni pracownicy Ministerstwa Prawdy przez kilka dni przerabiają gazety, książki i dokumenty, żeby usunąć ślady wcześniejszego sojuszu. Wniosek: Przepisywanie dziejów na zamówienie władzy odrywa społeczną pamięć od wydarzeń i pozwala przedstawiać każdą zmianę sojuszu jako odwieczny stan.

Historia, która nagle zmienia plany całego pokolenia. Alek, Rudy i Zośka, warszawscy harcerze, zdają maturę w 1939 roku. Podczas wakacyjnej wyprawy z kolegami rozmawiają o przyszłości i wierzą, że Polska potrafi obronić się przed Niemcami. Wrześniowa klęska burzy tę pewność. Po powrocie z wojennej wędrówki widzą zniszczoną Warszawę i muszą ułożyć życie pod okupacją. Szukają sposobu dalszej służby krajowi. Włączają się w działalność podziemną i zaczynają wykonywać zadania, do których nie przygotowywały ich wcześniejsze plany. Wniosek: Przełom historyczny zmusza bohaterów do przedwczesnego podjęcia odpowiedzialności, ponieważ zwyczajna droga od szkoły do dorosłego życia przestaje być dostępna.

Decyzje państw, na których skutki więzień musi czekać. Gustaw, polski więzień sowieckiego łagru w Jercewie, dowiaduje się o amnestii ogłoszonej po układzie Sikorski–Majski z 1941 roku. Porozumienie przywraca stosunki między rządem polskim a Związkiem Radzieckim, który po niemieckim ataku potrzebuje sojuszników. Wielu Polaków opuszcza obozy, ale narrator nadal pozostaje uwięziony. Wraz z kilkoma rodakami rozpoczyna głodówkę, domagając się zastosowania amnestii. Dopiero później wychodzi na wolność i rusza w drogę do tworzonej armii generała Andersa. Wniosek: Los Gustawa przypomina, że wielkie porozumienia polityczne nie chronią od razu jednostki, jeśli wykonanie obietnic nadal zależy od miejscowych władz.

Koniec potęgi, która miała trwać bez ograniczeń. W epilogu powieści cesarz Neron traci władzę nad Rzymem. Buntują się przeciw niemu wojska, a dawni zwolennicy odchodzą. Władca ucieka z miasta i ukrywa się poza nim. Nie znajduje nikogo gotowego przywrócić mu dawną pozycję. Gdy nadciągają ludzie, którzy mają go pojmać, odbiera sobie życie z pomocą wyzwoleńca Epafrodyta. Narrator kończy powieść przypomnieniem, że po wielu wiekach nad Rzymem wznosi się bazylika świętego Piotra, straconego za rządów Nerona. Wniosek: Zestawienie upadku Nerona z trwaniem chrześcijaństwa przypomina, że chwilowa przewaga nie przesądza o trwałym zwycięstwie.

Polityka zaborcy wkraczająca do wiejskiej szkoły. W szkole w Owczarach nauczyciel Ferdynand Wiechowski uczy dzieci po rosyjsku. Podczas wizytacji rosyjski dyrektor Jaczmieniew uznaje jednak ich postępy za niewystarczające i ostro go krytykuje. Wiejskie kobiety również przychodzą ze skargą, lecz zarzucają nauczycielowi zbyt wiele rosyjskich modlitw i pieśni kosztem polskiej nauki. Ich słowa zmieniają ocenę dyrektora. Wraca on do szkoły, przeprasza Wiechowskiego i zapowiada podwyżkę, przekonany o jego gorliwości w rusyfikowaniu dzieci. Wniosek: W szkole zaborcy skarga rodziców na rusyfikację staje się dla urzędnika dowodem, że nauczyciel dobrze wykonuje swoje zadanie.