Cierpienie

Niezawinione cierpienie jako próba wiary. Hiob traci majątek i dzieci, a potem zostaje dotknięty bolesną chorobą. Bóg pozwala szatanowi sprawdzić, czy Hiob pozostanie wierny. Hiob nie cierpi za grzechy, choć przyjaciele próbują go przekonać, że spotkała go kara za winy. Bohater początkowo przyjmuje straty, później skarży się, przeklina dzień narodzin i domaga się wyjaśnienia. Bóg odpowiada mu z wichru: pyta Hioba o tajemnice świata, których człowiek nie zna. Nie wyjaśnia jednak, dlaczego Hiob cierpiał. Na końcu Bóg zwraca Hiobowi zdrowie i majątek, a Hiob ma nowe dzieci. Wniosek: Historia Hioba uczy, że nieszczęście nie jest dowodem winy, więc nie wolno osądzać cierpiących.

Skarga cierpiącego człowieka skierowana do Boga. Psalm 22 zaczyna się od pytania, dlaczego Bóg opuścił modlącego się człowieka. Te same słowa wypowiada Jezus na krzyżu. Psalmista opisuje ból ciała, zagrożenie życia i upokorzenie przez ludzi, którzy szydzą z jego wiary. Woła dniem i nocą, lecz początkowo nie otrzymuje odpowiedzi. Mimo poczucia opuszczenia nie przestaje rozmawiać z Bogiem: nadal prosi o ratunek i przypomina wcześniejszą pomoc udzielaną ludziom. W końcowej części skarga przechodzi w dziękczynienie za wysłuchanie. Wniosek: Skarga i pytanie o powód cierpienia nie oznaczają utraty wiary, bo kieruje się je do kogoś, komu się ufa.

Cierpienie dziecka przeczy łatwym wyjaśnieniom zła. Syn sędziego Othona długo umiera, choć dostaje surowicę, czyli nowy lek przygotowany przez doktora Castela. Jego agonię obserwują między innymi doktor Rieux i ojciec Paneloux, jezuita, czyli zakonnik, który wcześniej przedstawiał epidemię jako karę za grzechy. Po śmierci chłopca Rieux mówi Paneloux, że nigdy nie pokocha świata, w którym cierpią niewinne dzieci. Wniosek: Cierpienie niewinnych nie pozwala uznać, że każde nieszczęście jest karą za winy.

Tortury pozostawiające trwały ślad w psychice. W scenie Salonu warszawskiego, gdzie spotykają się bogaci i wpływowi Polacy, młody Adolf opowiada o swoim znajomym, Cichowskim, dawniej pogodnym i towarzyskim człowieku. Po aresztowaniu więźniowi odbierano sen, karmiono go śledziami bez podawania wody i dręczono, by wymusić zeznania. Po wyjściu z więzienia jest zmieniony nie do poznania, nikomu nie ufa i nie umie normalnie rozmawiać. Na pytania reaguje tak, jakby nadal trwało przesłuchanie. Młoda Dama pyta literatów, dlaczego nie chcą opisać tej historii. Ci uznają ją za nieodpowiedni temat poezji. Wniosek: Przemoc może na trwałe odebrać ofierze poczucie bezpieczeństwa, dlatego samo uwolnienie z więzienia nie oznacza końca cierpienia.

Głód jako narzędzie wyniszczania więźniów. W łagrze w Jercewie, czyli sowieckim obozie pracy, jedzenie wydaje się z trzech kotłów, zależnie od tego, jaką część normy wykonał więzień. To błędne koło: głodny więzień nie ma siły wyrobić normy, więc dostaje jeszcze mniej jedzenia. Ciężka praca, zimno i choroby prowadzą ludzi do skrajnego wyczerpania. Najsłabsi trafiają do baraku nazywanego trupiarnią. Wniosek: W łagrze o losie człowieka decyduje jego zdolność do pracy, dlatego najbardziej osłabieni więźniowie mają najmniejsze szanse na przetrwanie.

Fizyczna udręka ludzi traktowanych jak transport. Na rampę, czyli obozowy peron, przyjeżdżają ludzie stłoczeni w wagonach, wyczerpani podróżą i upałem. Są bladzi i mają gorączkowe oczy. Wołają o wodę i powietrze, ale esesmani pędzą ich do selekcji, czyli podziału na tych, którzy pójdą do pracy, i tych, którzy zginą w komorach gazowych. Przybyłym odbiera się bagaże, rozdziela ich i kieruje dalej, nie uwzględniając ich bólu ani strachu. Transporty przyjeżdżają jeden po drugim, jak w fabryce. Wniosek: Traktowanie ofiar jak ładunku pozwala sprawcom ignorować ich ból i strach.

Cierpienie ciała wpisane w codzienność ubogich. Po powrocie do Warszawy lekarz Tomasz Judym przygląda się dzieciom bawiącym się obok ścieku, w ciasnym podwórzu otoczonym murami. Widzi wychudzenie, krzywicę, czyli chorobę powodującą osłabienie i deformację kości, oraz ślady innych chorób. W fabryce cygar poznaje warunki pracy kobiet: zaduch, tytoniowy pył i pośpieszne, powtarzane bez końca ruchy. Powietrze drażni gardło i oczy, a ludzie zaczynają przypominać części maszyn. Wniosek: Cierpienie ubogich wynika z warunków, na które mają niewielki wpływ, dlatego ich chorób nie można oddzielić od społecznej krzywdy.

Cierpienie, którego nie łagodzą dawne przekonania. Po śmierci córki Urszuli Jan Kochanowski opisuje w Trenie XVII ból, który nie ustępuje ani w dzień, ani w nocy. Wspomina czas spokojnego życia, kiedy nie spodziewał się takiego nieszczęścia. Teraz płacze bez końca. Wcześniej ufał rozumowi, ale w żałobie nie potrafi znaleźć w nim pomocy. Odrzuca oczekiwanie, że zdoła siłą myśli powstrzymać łzy. Na końcu przyznaje, że ratunku może już szukać tylko u Boga. Wniosek: Osobista strata pokazuje ograniczenia przekonań, które wcześniej wydawały się wystarczającą pomocą w znoszeniu nieszczęścia.

Cierpiący człowiek potrzebuje, żeby ktoś go wysłuchał. W średniowiecznym wierszu Maryja opowiada o śmierci syna na krzyżu. Zanim zwróci się do Jezusa i archanioła Gabriela, prosi zgromadzonych ludzi o uwagę. Nazywa ich bliskimi braćmi i chce opowiedzieć o krwawej męce, którą oglądała w Wielki Piątek. Zwraca się zarówno do starych, jak i do młodych. Prosi, żeby pożałowali jej jako matki. Potem mówi o jedynym synu, którego śmierć musi przeżyć. Wniosek: Prośba o wysłuchanie pozwala potraktować cierpienie jako doświadczenie wymagające obecności innych, nawet gdy nie potrafią oni odwrócić nieszczęścia.

Cierpienie winnego niszczy także jego więzi z bliskimi. Rodion Raskolnikow, były student, po zabiciu lichwiarki i jej siostry spotyka przybyłe do Petersburga matkę oraz siostrę Dunię. Kobiety martwią się jego zdrowiem i okazują mu miłość. On jednak znosi ich obecność z trudem. Nawet zwykła rozmowa przynosi mu ból. Nie potrafi przyjąć ich serdeczności, nie myśląc o ukrywanej zbrodni. Później prosi, żeby na pewien czas o nim zapomniały. Odchodzi i powierza opiekę nad nimi przyjacielowi, Razumichinowi. Wniosek: Ukrywana wina utrudnia przyjmowanie serdeczności bliskich, dlatego psychiczne skutki zbrodni dosięgają sprawcy także wśród kochających go ludzi.

Ból umierającego ojca, który czeka na córki. Goriot, dawny kupiec, oddał majątek córkom i mieszka w ubogim paryskim pensjonacie. Ciężko chory wciąż prosi, żeby sprowadzono do niego Anastazję i Delfinę. Opiekują się nim dwaj studenci, Rastignac i Bianchon. Ojciec na przemian oskarża córki o niewdzięczność i je usprawiedliwia. Gdy studenci poprawiają mu posłanie, chwyta ich za głowy i bierze za swoje dzieci. Anastazja przychodzi później, ale ojciec nie odzyskuje już przytomności. Wniosek: Cierpienie Goriota jest tak dotkliwe, ponieważ rozpada się przekonanie, że oddanie wszystkiego bliskim zapewni ich obecność w najtrudniejszej chwili.

Długotrwała męka jako kara wymierzona dobroczyńcy ludzi. Prometeusz, tytan opiekujący się ludźmi, za podstęp przy podziale ofiary zostaje przykuty do skał Kaukazu na rozkaz Zeusa, najważniejszego z bogów. Każdego dnia przylatuje orzeł i wyjada mu wątrobę. Wątroba wciąż odrasta, dlatego orzeł może zadawać Prometeuszowi tę samą mękę każdego dnia. Wniosek: W cierpieniu Prometeusza szczególnie okrutne jest ciągłe odnawianie się bólu, ponieważ uwięziony nie ma żadnego wpływu na wymierzaną mu karę.

Cierpienie jako część losu wspólna wszystkim ludziom. Priam, król Troi, przychodzi do greckiego wojownika Achillesa po ciało syna, Hektora. Podczas rozmowy Achilles próbuje pocieszyć starego ojca opowieścią o dwóch naczyniach stojących u Zeusa. Jedno zawiera dobre dary, drugie nieszczęścia. Ludzie dostają z nich różne części. Wojownik mówi o swoim ojcu, który ma majątek, lecz straci jedynego syna, a potem przypomina Priamowi jego dawną pomyślność. Prosi króla, żeby oszczędzał własne siły, bo łzy nie przywrócą Hektorowi życia. Wniosek: Achilles wiąże cierpienie z samym ludzkim losem, dlatego nawet wysoka pozycja i dawne powodzenie nie zapewniają ochrony przed bólem.

Cierpienie ojca, który obawia się przyszłości swoich dzieci. Edyp, król Teb, poznaje prawdę, że nieświadomie zabił ojca i poślubił własną matkę. Po jej śmierci sam pozbawia się wzroku. Kiedy Kreon przyprowadza jego małe córki, Antygonę i Ismenę, Edyp obejmuje je i płacze. Wyobraża sobie, że przez pochodzenie będą odrzucane i nikt nie zechce ich poślubić. Prosi Kreona o opiekę nad dziewczynkami. Gdy musi odejść do pałacu, nie chce wypuścić ich z ramion. Wniosek: Ból Edypa pogłębia świadomość, że następstwa jego nieświadomych czynów obciążą również niewinne dzieci, których przyszłości nie potrafi już zabezpieczyć.