Inność

Okrutna zabawa, która odcina chłopca od rówieśników. August Pullman ma twarz zniekształconą przez wrodzoną chorobę. Wcześniej uczył się w domu, a teraz po raz pierwszy idzie do szkoły. Wkrótce uczniowie zaczynają zabawę w zarazę: unikają dotykania Augusta, jakby można się było od niego zarazić, a kto go przypadkiem dotknie, ma szybko umyć ręce. Summer, jedna z niewielu osób, które przyjaźnią się z Augustem, dowiaduje się o tej zabawie od koleżanki, Mai. Maja przyznaje, że zasada jest głupia, ale i tak jej przestrzega. Wniosek: Odrzucanie odmiennych osób trwa, gdy ludzie podporządkowują się grupie, choć sami nie zgadzają się z jej zasadami.

Uprzedzenie, którego nie zmieni żadne zachowanie. Henryk Szlangbaum, warszawski Żyd, zmienia nazwisko na Szlangowski i przyjmuje polskie obyczaje, ale ludzie dalej go nie akceptują. Gdy zaczyna pracować w sklepie Wokulskiego, subiekt Lisiecki wyśmiewa jego żydowskie pochodzenie. Stary subiekt Rzecki przypomina, że Szlangbaum za udział w powstaniu styczniowym był zesłany na Syberię i że w domu żyje tak samo jak Polacy. Lisiecki odpowiada, że Żyd wszystko robi dla zysku. Kiedy Szlangbaum wraca do dawnego nazwiska, znowu słyszy, że zrobił to dla korzyści. Wniosek: Uprzedzenie może być tak silne, że człowiek odrzuca nawet fakty, które przeczą jego opinii o innych.

Uczony odrzucony z powodu stroju. Narrator, pilot, który spotkał Małego Księcia na Saharze, sądzi, że chłopiec przybył z asteroidy B 612. Pierwszy zobaczył ją przez teleskop turecki astronom. Przedstawił swoje odkrycie na międzynarodowym zjeździe uczonych, ale nikt mu nie uwierzył, bo przyszedł w tureckim stroju. Później władca Turcji kazał poddanym pod karą śmierci nosić europejskie ubrania. Astronom powtórzył wykład w eleganckim europejskim stroju i tym razem wszyscy się z nim zgodzili. Wniosek: Nawet uczeni mogą uzależniać ocenę cudzych osiągnięć od tego, czy ktoś wygląda zgodnie z ich oczekiwaniami.

Obcy przedstawieni przez krzywdzący stereotyp. Hrabia Henryk, który broni starego świata arystokracji, w przebraniu idzie do obozu rewolucjonistów. Prowadzi go przechrzta, czyli Żyd, który przyjął chrześcijaństwo. W dramacie przechrzci tylko udają, że się nawrócili. Po kryjomu mówią między sobą, że chcą wykorzystać rewolucję, żeby zniszczyć chrześcijan. Krasiński powtarza tu antysemicki stereotyp, czyli krzywdzący, uproszczony obraz Żydów jako obcych i podstępnych. Wniosek: Przypisywanie całej grupie ukrytych złych zamiarów buduje lęk przed obcymi i pomaga usprawiedliwiać ich odrzucenie.

Obcość, która odbiera pewność w najprostszych sprawach. Profesor Andrews, brytyjski psycholog, przyjeżdża do Warszawy z wykładami. Po wprowadzeniu stanu wojennego pozostaje bez opieki i wyjaśnień. Nie zna polskiego, więc trudno mu porozumieć się z napotkanymi ludźmi. W sklepach widzi puste półki i kolejki, których zasad nie rozumie. Dziwi go, że mieszkańcy wiedzą, kiedy pojawi się towar. Sam zdobywa między innymi butelkę octu. Wyjazd naukowy zamienia się dla niego w szukanie jedzenia i orientacji w obcym mieście. Wniosek: Zagubienie Andrewsa wynika z braku wspólnego języka i znajomości miejscowych zasad, więc nawet jego wykształcenie nie zapewnia mu samodzielności.

Obcy towarzysz oceniany według cudzych oczekiwań. Bilbo Baggins jest hobbitem, który lubi spokój, dobre jedzenie i własną wygodną norę. Czarodziej Gandalf wybiera go na uczestnika wyprawy krasnoludów po skarb strzeżony przez smoka. Przedstawia gospodarza jako włamywacza. Krasnoludy wątpią, czy ktoś tak niepodobny do ich wyobrażenia sprawnego podróżnika nadaje się do niebezpiecznego zadania. Bilbo sam nie ma doświadczenia, które uspokoiłoby ich obawy. Gandalf jednak podtrzymuje swój wybór i hobbit wyrusza z grupą. Wniosek: Nieufność krasnoludów przypomina, że nieznany sposób życia łatwo uznać za słabość, zanim pozna się rzeczywiste możliwości nowego towarzysza.

Zderzenie obyczajów, które zmusza do sprawdzenia własnych przyzwyczajeń. Mary Lennox dorastała w Indiach w bogatym domu, gdzie służba wykonywała za nią nawet proste czynności. Po śmierci rodziców trafia do Anglii. Żąda od młodej służącej Marty, żeby ją ubrała. Marta dziwi się, że zdrowa dziewczynka nie umie tego zrobić sama, skoro potrafią to jej znacznie młodsi bracia i siostry. Mary jest oburzona taką odpowiedzią. Musi jednak zacząć radzić sobie z ubraniem, choć wcześniej uważała obsługiwanie jej za oczywisty obowiązek służących. Wniosek: Mary ocenia obcy dom przez przyzwyczajenia do wygody i posłuszeństwa, dlatego poznawanie innych zaczyna od zakwestionowania własnych oczekiwań.

Awans, po którym nawet rodzina czuje obcość. Tomasz Judym, lekarz pochodzący z ubogiej warszawskiej rodziny, odwiedza brata Wiktora, robotnika. Bracia wychowali się w tych samych trudnych warunkach. Tomasz chce rozmawiać z Wiktorem jak dawniej, ale słyszy od niego, że sam został panem, a brat pozostał biednym człowiekiem. Lekarz odpowiada, że ubranie nie decyduje o wartości osoby. Sam czuje jednak, że ta uwaga zabrzmiała niezręcznie. Wniosek: Spotkanie braci dowodzi, że awans społeczny może osłabić poczucie przynależności do własnego środowiska, nawet gdy więzi rodzinne nadal trwają.

Wykluczenie ze względu na pochodzenie, które odbiera szansę na ratunek. Podczas okupacji ranna Żydówka leży przy torach po ucieczce z pociągu jadącego do obozu zagłady. Nie może sama odejść. Wokół gromadzą się ludzie, ale boją się zabrać ją do domu, ponieważ za pomoc grozi śmierć. Młody mężczyzna kupuje jej wódkę i papierosy. Kobieta dostaje te drobne rzeczy, ale nikt z obecnych nie zabiera jej w bezpieczne miejsce. Wniosek: Narzucony przez okupanta podział odbiera rannej zwykłą ochronę, a strach otoczenia pozostawia ją samotną mimo obecności wielu świadków.

Poznawanie świata bez wzroku. Dziewczynka ma około ośmiu lat, a od dwóch lat nie widzi wskutek ciężkiej choroby. W dawnym domu odkrywa jednak różnice między miejscami dzięki innym zmysłom. Chłodna, wilgotna piwnica z przytłumionymi odgłosami ulicy przypomina jej noc. Na strychu czuje ciepły wiatr i słońce, słyszy ptaki oraz ruch kilku ulic. To jej dzień. Po przeprowadzce matka cieszy się z lepszego mieszkania, ale córka nie może już odwiedzać strychu ani piwnicy i coraz bardziej tęskni za dawnymi wrażeniami. Wniosek: Warunki wygodne dla widzących mogą ograniczać osobę niewidomą, jeśli nikt nie bierze pod uwagę, że poznaje ona świat innymi zmysłami.

Obcość we własnej rodzinnej wsi. Andrzej Radek, syn biednego chłopa, po czterech latach nauki wraca do rodzinnej wsi. Mieszkańcy pamiętają go jako chłopca pasącego zwierzęta i niewiele interesują się jego wykształceniem. Rodzice także czują się przy nim skrępowani, a Andrzej czuje się w domu obco. Nosi chłopskie ubrania, chodzi boso i pomaga ojcu w pracy, żeby nie wyróżniać się przy obcych. Nie potrafi jednak zostać na dłużej. Przy pożegnaniu płacze razem z rodzicami. Wniosek: Wykształcenie może osłabić poczucie przynależności do własnego środowiska, choć miłość do rodziny pozostaje silna.

Szacunek, który nie wymaga wspólnego pochodzenia. Jankiel, żydowski karczmarz z okolic Soplicowa, od lat cieszy się zaufaniem mieszkańców. Nosi długi żydowski strój, ale jego odmienność nie przeszkadza sąsiadom doceniać uczciwości gospodarza. Nie oszukuje klientów na miarach ani napojach i pilnuje, żeby goście nie wszczynali awantur. W jego karczmie odbywają się chrzciny i wesela. W niedziele po nabożeństwie ludzie przychodzą tam na wspólną zabawę, a Jankiel zaprasza wiejskich muzyków. Wniosek: Pozycja Jankiela dowodzi, że różnice pochodzenia i obyczajów nie muszą wykluczać ze wspólnoty, gdy szacunek opiera się na codziennym postępowaniu.