Samotność

Samotność poety przekonanego o własnej wyjątkowości. Na początku Wielkiej Improwizacji, czyli długiego monologu, w którym Konrad zwraca się do Boga, bohater pyta, czy istnieje człowiek zdolny zrozumieć całą jego pieśń. Uważa, że słowa nie oddają myśli, a odbiorcy dostrzegają tylko niewielką część jego przeżyć. Odrzuca więc potrzebę ludzkiego słuchacza i zwraca się do Boga oraz natury. Uważa, że jego pieśń ma ogromną moc i tak naprawdę śpiewa ją tylko dla siebie. Wniosek: Przekonanie o własnej wyjątkowości może pogłębiać samotność, gdy odbiera wiarę w porozumienie z innymi.

Wyobcowanie mimo wykształcenia i materialnego bezpieczeństwa. Inżynier Korzecki ma zawód i środki do życia, ale nie znajduje trwałego oparcia w świecie. Męczą go lęk i nadwrażliwość. Nie umie pogodzić się z ludzką krzywdą. W rozmowach z Judymem żartuje i drwi, ale pod tym kryje się niepokój. Potrzebuje drugiego człowieka, ale rozmowy nie pomagają mu odnaleźć się w świecie. Ostatecznie popełnia samobójstwo. Wniosek: Materialne bezpieczeństwo nie wystarcza, by człowiek czuł więź z innymi i miał oparcie w życiu.

Przymus życia zbiorowego połączony z zakazem zaufania. Partia, która rządzi państwem Oceania, oczekuje, że człowiek będzie stale pracował lub uczestniczył w organizowanych zajęciach. Nawet samotny spacer wzbudza podejrzenia, ponieważ pozwala człowiekowi myśleć po swojemu. Winston Smith, pracownik Ministerstwa Prawdy, opuszcza spotkanie w ośrodku kultury i błądzi ulicami, choć wie, że Partia sprawdza, kto przychodzi na zajęcia. Jednocześnie nie może swobodnie powiedzieć innym, co naprawdę myśli. Pisanie dziennika zastępuje mu rozmowę z kimś, kto mógłby go zrozumieć. Wniosek: Można żyć wśród tłumu i być zupełnie samotnym, jeśli nikomu nie wolno powiedzieć prawdy o sobie.

Samotność jako upragniona i zarazem bolesna namiastka wolności. Wracając z pracy, więźniowie sowieckiego obozu w Jercewie wyczekują chwili, gdy będą mogli leżeć na pryczach i pozostać sami ze swoimi myślami. Samotność przynosi jednak także myśli o beznadziejnym położeniu i strach przed śmiercią. Wniosek: Samotność w łagrze jest cenną resztką prywatności, choć bez poczucia bezpieczeństwa nawet swoboda myślenia może stać się ciężarem.

Samotność mimo pozornej odpowiedzi na własne słowa. Mały Książę, chłopiec z maleńkiej planety, podczas wędrówki po Ziemi wspina się na wysoką górę. Chce zobaczyć ludzi, ale dostrzega tylko ostre skały. Woła powitanie i słyszy odpowiedź echa. Prosi więc nieznanych rozmówców, żeby zostali jego przyjaciółmi, bo jest sam. Echo powtarza także te słowa. Chłopiec uznaje, że mieszkańcy Ziemi nie mają wyobraźni i tylko powtarzają cudze zdania. Przypomina sobie różę, która na jego planecie zawsze odzywała się pierwsza. Wniosek: Do przezwyciężenia samotności potrzebna jest czyjaś własna odpowiedź, dzięki której człowiek czuje, że został usłyszany i zrozumiany.

Dziecięca samotność ukryta za późniejszą surowością. Duch Wigilijnej Przeszłości zabiera skąpego kupca Ebenezera Scrooge’a do szkoły, w której uczył się jako chłopiec. Pozostałe dzieci wyjechały na święta. Mały Ebenezer siedzi sam w pustym budynku i czyta książkę. Dorosły Scrooge przypomina sobie bohaterów dawnych lektur, między innymi Robinsona i jego towarzysza Piętaszka. Na ich widok cieszy się jak dziecko, a potem płacze nad własną samotnością. Żałuje, że poprzedniego dnia odpędził chłopca śpiewającego przed jego kantorem. Wniosek: Wspomnienie własnej samotności pomaga Scrooge’owi zrozumieć ludzi, którzy potrzebują życzliwości, a których wcześniej odpędzał.

Samotność w chwili ponoszenia ceny własnego wyboru. Antygona, córka Edypa, została skazana za pogrzebanie brata wbrew zakazowi króla Kreona. Gdy prowadzą ją do skalnego grobowca, zwraca się do mieszkańców Teb. Skarży się, że odchodzi bez przyjaciół i bez pożegnalnych łez. Chór tebańskich starców przyznaje jej czynowi wielkość, ale zarazem wypomina złamanie prawa. Antygona odbiera jego słowa jak drwinę. Mówi, że nie należy już do żywych, choć jeszcze nie znalazła się wśród zmarłych. Wniosek: Przekonanie o słuszności własnego postępowania nie usuwa potrzeby wsparcia, a publiczne uznanie odwagi może pozostawić skazanego bez pocieszenia.

Samotność człowieka, którego nikt uważnie nie słucha. Emma Bovary, żona wiejskiego lekarza, czuje się nieszczęśliwa i idzie do księdza Bournisiena. Próbuje powiedzieć mu, że cierpi i potrzebuje pomocy. Duchowny rozumie jej słowa jako skargę na fizyczne dolegliwości. Opowiada o biednych ludziach, którym brakuje jedzenia i opału. Emma usiłuje wyjaśnić, że można mieć te rzeczy, a mimo to cierpieć. Ksiądz wciąż przerywa rozmowę, żeby upominać dzieci czekające na katechizm. W końcu Emma rezygnuje i wraca do domu. Wniosek: Samotność może pogłębiać się podczas rozmowy, jeśli słuchający z góry zakłada, jakie problemy zasługują na jego uwagę.

Samotność w miejscu, które dawniej było własne. Ignacy Rzecki, stary subiekt, czyli sprzedawca, przez lata opiekuje się sklepem Wokulskiego. Po przejęciu sklepu przez Henryka Szlangbauma nadal pomaga przy ustawianiu towarów. Pewnej nocy odkrywa, że nowy właściciel polecił pracownikowi pilnować pomocnika, który przychodzi razem z Rzeckim. Pan Ignacy odbiera to jako podejrzenie, że sam mógłby kraść. Czuje się upokorzony. Zamyka sklep, a następnego dnia zapowiada wyprowadzkę i każe nie wpuszczać Szlangbauma do swojego mieszkania. Wniosek: Utrata zaufania odbiera Rzeckiemu poczucie przynależności, choć nadal przebywa w miejscu, któremu poświęcił większą część życia.

Dziecko otoczone służbą, ale pozbawione bliskości. Mary Lennox wychowuje się w Indiach. Jej rodzice prawie się nią nie zajmują, a codzienną opiekę sprawuje służba. Gdy wybucha epidemia cholery, część mieszkańców domu umiera, a pozostali uciekają. Mary zasypia sama. Po przebudzeniu chodzi po pustych pokojach i zastanawia się, dlaczego nikt do niej nie przychodzi. Znajdują ją dopiero mężczyźni, którzy sprawdzają opustoszały dom. Jeden z nich jest zdumiony, że w całym zamieszaniu zapomniano o dziecku. Wniosek: Samotność Mary zaczęła się jeszcze przed śmiercią rodziców, ponieważ zapewnianie dziecku opieki nie zastępowało zainteresowania nim jako osobą.

Samotny rybak szukający towarzystwa wśród zwierząt. Santiago, stary kubański rybak, samotnie wypływa daleko od brzegu i przez wiele godzin utrzymuje na lince ogromnego marlina. Na jego łodzi, a potem na lince przysiada zmęczony mały ptak. Rybak pyta go o wiek i podróż, zachęca do odpoczynku, choć wie, że ptak go nie rozumie. Rozmowa przynosi mu ulgę. Nagle ryba szarpie linką. Gdy Santiago znowu szuka wzrokiem swojego towarzysza, ptaka już nie ma. Wniosek: Nawet człowiek przywykły do samodzielnej walki potrzebuje czyjejś obecności, żeby wysiłek i ból nie wypełniły całego jego świata.

Dobrowolne odosobnienie jako odpoczynek po trudnym życiu. Skawiński, stary polski emigrant, po wielu latach wędrówki obejmuje posadę latarnika na niewielkiej wyspie. Początkowo w niedziele płynie do miasta, chodzi do kościoła i czyta gazety. Z czasem coraz rzadziej opuszcza latarnię. Dni spędza na wykonywaniu obowiązków i obserwowaniu morza, ptaków oraz zmiennego światła. Przeszłość oddala się w jego myślach. Przestaje szukać wiadomości ze świata i coraz mocniej czuje się częścią otaczającej go przyrody. Wniosek: Wybrane odosobnienie może dawać ulgę po latach niepewności, ale zarazem stopniowo osłabia zainteresowanie światem i kontakt z własną przeszłością.

Samotność człowieka, który nie może zaufać dawnym przyjaciołom. Hamleta, księcia Danii, odwiedzają dawni znajomi, Rozenkranc i Gildenstern. Początkowo utrzymują, że przyjechali z przyjaźni. Książę wypytuje ich jednak tak długo, aż przyznają, że sprowadził ich król Klaudiusz. Mają poznać przyczynę jego dziwnego zachowania. Hamlet rozumie, że rozmowa nie jest swobodnym spotkaniem z bliskimi ludźmi. Zaczyna mówić o smutku i obojętności, z jakimi patrzy na świat, ale nie wyjawia znajomym podejrzeń dotyczących zabójstwa ojca. Wniosek: Nieufność pogłębia samotność Hamleta, ponieważ w otoczeniu zależnym od króla nawet dawna znajomość nie daje bezpieczeństwa szczerej rozmowy.

Uczucia nastolatka zlekceważone przez bliską mu osobę. Piętnastoletni Kordian jest zakochany w starszej od siebie Laurze. Podczas spaceru próbuje powiedzieć jej o swoim przywiązaniu i wewnętrznym niepokoju. Dziewczyna traktuje go jednak jak dziecko i żartuje z jego powagi. Nie rozumie, jak silnie przeżywa ich rozmowę. Później, zaniepokojona jego nieobecnością, czyta zapisany przez niego wiersz. Widząc konia bez jeźdźca, każe sprowadzić Grzegorza. Sługa Grzegorz przychodzi z wiadomością, że młodzieniec się postrzelił. Wniosek: Lekceważenie uczuć ze względu na młody wiek może pozbawić człowieka oparcia właśnie wtedy, gdy najbardziej potrzebuje poważnego wysłuchania.

Odosobnienie wybrane ze strachu przed kolejnym zranieniem. Mistrz, autor powieści o Poncjuszu Piłacie, trafia do szpitala psychiatrycznego po nagonce prasowej i załamaniu. Nocą rozmawia z innym pacjentem, poetą Iwanem Bezdomnym. Opowiada, że nie chce już wracać do dawnego życia. Ma dostęp do kluczy i może wychodzić na balkon, ale nie próbuje opuścić szpitala. Boi się świata poza nim. Ma nawet nadzieję, że ukochana Małgorzata o nim zapomniała, choć sam cierpi, gdy o niej opowiada. Wniosek: Po doświadczeniu wrogości samotność może wydawać się bezpieczna, choć chroniąc przed kolejną krzywdą, odcina także od możliwej pomocy.