Sprawiedliwość

Sprzeczność rozkazu władcy z nadrzędnym obowiązkiem moralnym. Kreon, król Teb, zabrania pogrzebania Polinejkesa, ponieważ uznaje go za zdrajcę Teb. Siostra zmarłego, Antygona, sprzeciwia się temu rozkazowi, powołując się na odwieczne prawa bogów, których człowiek nie może unieważnić. Hajmon, syn Kreona, wskazuje, że mieszkańcy potajemnie popierają skazaną, natomiast wróżbita Tejrezjasz ostrzega przed naruszeniem boskiego porządku. Kreon długo uważa, że sprawiedliwe jest to, czego on chce. Zakaz cofa zbyt późno: zamknięta w grobowcu Antygona już nie żyje. Wniosek: Rozkaz nie staje się sprawiedliwy tylko dlatego, że wydał go król.

Ostateczny sąd niezależny od ziemskiej pozycji człowieka. W wizji sądu umarli, wielcy i mali, stają przed białym tronem. Z otwartych ksiąg odczytuje się ich czyny. Jest też księga życia, w której zapisano imiona zbawionych. Morze, Śmierć i Otchłań wydają zmarłych, dlatego nikt nie pozostaje poza osądem. Tekst dwa razy powtarza, że każdy zostanie osądzony według swoich czynów. Wniosek: Wizja sądu ostatecznego daje nadzieję skrzywdzonym, bo zapowiada, że żadne zło nie zostanie zapomniane.

Śledztwo, które ma przynieść urzędnikowi awans. Żegota, młody Polak uwięziony przez carskie władze w Wilnie, sądzi, że skoro uwięzieni niczego nie zawinili, władze powinny ich wypuścić. Jego współwięzień, Tomasz, wyjaśnia mu jednak, że senator Nowosilcow chce wykryć wielki spisek, żeby car znów go docenił i poprawił jego położenie. Śledztwo i sąd odbywają się tajnie, a oskarżeni nie poznają nawet zarzutów. Ich obrony ma słuchać człowiek, który sam ich oskarża. Wniosek: Gdy sąd służy karierze urzędnika, niewinność oskarżonych nie ma żadnego znaczenia.

Pozór prawnego postępowania oparty na dowolnych oskarżeniach. Podczas śledztwa wysokie buty narratora, Gustawa, mają dowodzić, że jest polskim oficerem, a brzmienie nazwiska zostaje powiązane z niemieckim dowódcą. Na tej podstawie śledczy oskarża go o szpiegostwo. Gdy to się nie udaje, śledczy przypomina, że Gustaw próbował przejść przez granicę na Litwę. Zamiar walki przeciw Niemcom zapisuje jako zamiar walki przeciw Związkowi Sowieckiemu. Gdy Gustaw chce to poprawić w protokole, śledczy go bije. Narrator otrzymuje pięć lat łagru. Wniosek: Pozory prawa nie chronią przed bezprawiem, gdy oskarżony nie może się bronić, a śledczy sam decyduje, co zapisze w protokole.

Niesprawiedliwy wyrok wydany ze strachu o własną pozycję. Podczas przesłuchania Jeszui Poncjusz Piłat, rzymski namiestnik Judei, dostrzega, że ma przed sobą nieszkodliwego wędrownego nauczyciela, i szuka sposobu jego ocalenia. Wtedy okazuje się, że Jeszua jest też oskarżony o obrazę cesarza. Jeszua przyznaje, że mówił: każda władza to przemoc, a kiedyś nie będzie władzy cesarzy. Piłat boi się, że jeśli go uwolni, sam straci stanowisko, więc zatwierdza wyrok śmierci. Próbuje jeszcze uratować Jeszuę, ale arcykapłan Kajfasz wybiera do ułaskawienia skazańca Bar-Rabbana. Wniosek: Sprawiedliwy wyrok wymaga od rządzącego gotowości do ryzyka, gdy obrona niewinnego zagraża jego własnej pozycji.

Zbiorowy samosąd pod pozorem obrony moralności. Mieszkańcy Lipiec uznają, że całe zło bierze się z Jagny, wdowy po gospodarzu Macieju Borynie, i postanawiają usunąć ją ze wsi. W oskarżeniach mieszają rzeczywiste zdarzenia, plotki, zazdrość i strach przed tym, co powiedzą inni. Antek, syn Boryny, nie staje w jej obronie, choć sam miał z nią romans. Jagna zostaje pobita i wywieziona na wozie z gnojem. Wniosek: Samosąd pozwala wspólnocie obciążyć jedną osobę winą za krzywdy, za które odpowiadają także inni.

Niesprawiedliwość świata jako wymówka dla własnej zbrodni. Vautrin, lokator paryskiego pensjonatu, przekonuje młodego studenta Eugeniusza de Rastignaca, że paryskie społeczeństwo szanuje przede wszystkim bogactwo, nawet gdy zdobyto je nieuczciwie. Sam jednak proponuje zabicie brata Wiktoryny, młodej mieszkanki tego samego pensjonatu, aby zapewnić dziewczynie spadek i otworzyć Rastignacowi drogę do majątku. Mówi, że to tylko naprawi krzywdę, bo ojciec niesprawiedliwie wydziedziczył Wiktorynę. Brat Wiktoryny ginie w pojedynku, a Vautrin zostaje aresztowany jako zbiegły więzień. Wniosek: Powoływanie się na cudzą krzywdę nie usprawiedliwia zbrodni, zwłaszcza gdy rzekoma sprawiedliwość ma służyć przede wszystkim własnej korzyści.

Sprawiedliwy wyrok oparty na sprawdzeniu dowodów. Baronowa Krzeszowska oskarża Helenę Stawską o kradzież lalki. Kupiec Stanisław Wokulski wyjaśnia przed sądem, że sporna zabawka pochodzi z jego sklepu i ma wewnątrz oznaczenie firmy. Sędzia sprawdza oznaczenie, a napis potwierdza zeznanie kupca. Służąca baronowej przyznaje następnie, że lalka należąca do Krzeszowskiej została stłuczona, a jej reszta leży na strychu. Sąd uniewinnia Stawską. Wniosek: Sprawiedliwość wymaga sprawdzania oskarżeń, bo dopiero dowody pozwalają oddzielić prawdę od uprzedzeń i osobistych urazów.

Sprawiedliwość wymaga sprawdzenia nawet przyznania się do winy. Porfiry Pietrowicz prowadzi śledztwo w sprawie zabójstwa lichwiarki i jej siostry. Młody malarz Mikołaj przyznaje się do zbrodni, której nie popełnił. Śledczy dostrzega jednak, że chłopak zna część szczegółów, a w innych zupełnie się gubi. Rozumie też, że Mikołaj z religijnych powodów pragnie przyjąć na siebie cierpienie. Nie uznaje sprawy za rozwiązaną. Nadal bada udział Rodiona Raskolnikowa, ubogiego byłego studenta, który jest prawdziwym zabójcą. Wniosek: Postępowanie Porfirego dowodzi, że wymierzenie sprawiedliwości wymaga poznania prawdy, nawet gdy przyjęcie gotowego wyznania znacznie ułatwiłoby zamknięcie sprawy.

Sprawiedliwość oparta na prawach przyznanych chłopom. Tadeusz Soplica rozmawia z narzeczoną, Zosią, o przyszłości chłopów pracujących w ich majątku. Chce dać im wolność i ziemię, którą uprawiają. Tłumaczy, że nawet łagodny właściciel może zmienić zdanie albo pozostawić majątek gorszemu następcy. Woli więc, żeby chłopów chroniło prawo. Uprzedza Zosię, że przez tę decyzję będą mieli mniejsze dochody. Dziewczyna zgadza się na skromniejsze życie i popiera jego zamiar. Wniosek: Decyzja młodych łączy sprawiedliwość z rezygnacją z przywilejów: bezpieczeństwo zależnych ludzi staje się ważniejsze od wygody właścicieli ziemi.

Śledztwo wykorzystane do prywatnej zemsty. Harpagon, bogaty skąpiec, po kradzieży szkatułki sprowadza komisarza. Przesłuchiwany kucharz Jakub postanawia wykorzystać okazję do zemsty na rządcy Walerym, który wcześniej go pobił. Oskarża go o kradzież. Gdy ma opisać szkatułkę, zgaduje, a Harpagon sam podsuwa mu szczegóły. Komisarz spisuje zeznanie. Walery zostaje wezwany jako podejrzany, chociaż oskarżenie powstało z urazy Jakuba i nie zostało poparte sprawdzonym dowodem. Wniosek: Łatwo skrzywdzić niewinnego, gdy ten, kto szuka winnego, chce szybko potwierdzić swoje podejrzenie i sam podsuwa świadkowi zeznania.

Niesprawiedliwość może panować także w sądzie. Kohelet, biblijny mędrzec przedstawiający się jako król w Jerozolimie, obserwuje ludzkie życie. W rozdziale trzecim dostrzega niegodziwość właśnie tam, gdzie powinno się sprawiedliwie sądzić. Sama obecność sędziów nie oznacza więc, że ludzie otrzymują uczciwą ocenę. Kohelet rozważa, kto osądzi zarówno sprawiedliwych, jak i występnych. Dochodzi do przekonania, że zrobi to Bóg. Każdy czyn ma według niego wyznaczony czas rozliczenia. Wniosek: Dla Koheleta niesprawiedliwe wyroki ludzi nie przekreślają potrzeby rozliczenia czynów, ponieważ ostateczny sąd należy do Boga.

Kara za słowa wypowiedziane bez świadomości. Winston Smith, więzień Ministerstwa Miłości w państwie Oceania, spotyka w celi sąsiada, Parsonsa. Ten gorliwy zwolennik Partii został zatrzymany za słowa przeciw Wielkiemu Bratu, przywódcy państwa. Wypowiedział je przez sen, a doniosła na niego własna córka. Parsons nie kwestionuje oskarżenia. Jest dumny z czujności dziecka i cieszy się, że został wykryty, zanim zrobił coś gorszego. Zaczyna zastanawiać się, jak długą karę otrzyma. Wniosek: Uwięzienie Parsonsa zaciera różnicę między świadomym czynem a mimowolnym odruchem, a posłuszny obywatel sam pomaga usprawiedliwić wymierzoną w niego krzywdę.

Prawo stawia sędziego przed jego własnymi czynami. Balladyna, która zdobyła koronę dzięki zbrodniom, rozpoczyna rządy od sądzenia spraw poddanych. Nie wiedzą oni, że królowa sama dopuściła się czynów przedstawianych przed sądem. Rozpatruje otrucie Kostryna, zabójstwo Aliny oraz krzywdę matki wygnanej przez córkę. Za każdym razem ma ocenić winę sprawcy zgodnie z prawem. Wydaje trzy wyroki śmierci, chociaż zna swoją odpowiedzialność za opisane zbrodnie. Po ostatnim rozstrzygnięciu ginie od pioruna. Wniosek: Sądzenie anonimowych sprawców zmusza Balladynę do uznania zasad, które wcześniej łamała, dlatego zdobyta władza nie pozwala jej uzasadnić własnych czynów.