Wolność i zniewolenie

Cudze nieszczęście jako szansa na wolność. Przed epidemią Cottard, mieszkaniec Oranu, miasta w Algierii, boi się, że policja aresztuje go za dawne przestępstwo. Kiedy z powodu dżumy miasto zostaje zamknięte, Cottard czuje ulgę. Policja ma inne sprawy, a teraz wszyscy boją się tak jak on. Zarabia też na nielegalnych interesach. Gdy epidemia słabnie, wpada w panikę, bo wraca dawny porządek, a z nim strach przed aresztowaniem. Po otwarciu bram miasta strzela z okna do przechodniów i zostaje zatrzymany. Wniosek: Dla Cottarda wolność oznacza przede wszystkim bezkarność, dlatego bezpieczeństwo innych ludzi staje się zagrożeniem dla jego własnego spokoju.

Niewola, która nie kończy się za ogrodzeniem obozu. Rusto Karinen, więzień łagru, czyli sowieckiego obozu pracy, ucieka podczas wyrębu lasu. Siedem dni wędruje przez las, ale wyczerpany trafia do wsi oddalonej od obozu tylko o kilkanaście kilometrów. Mieszkańcy oddają go strażnikom. Po powrocie do obozu zostaje ciężko pobity i długo nie może dojść do siebie. Od tej pory Karinen jest przekonany, że z łagru nie da się uciec. Wniosek: W łagrze utrata wiary w możliwość uwolnienia się wzmacnia władzę strażników, bo osłabia gotowość więźnia do dalszego oporu.

Rządy strachu, w których nie wolno się nawet cieszyć. Biała Czarownica, która rządzi Narnią i sprawia, że panuje w niej wieczna zima, jedzie saniami z Edmundem. Edmund to chłopiec, który przeszedł do Narnii przez szafę i dał się Czarownicy przekupić słodyczami. Po drodze spotykają wiewiórki, satyrów i starego lisa przy świątecznej uczcie. Gdy Czarownica słyszy, że ucztę dał im Święty Mikołaj, unosi różdżkę. Edmund błaga, żeby oszczędziła zebranych, ale ona zamienia ich w kamień, a potem uderza chłopca w twarz. Wniosek: W Narnii zniewolenie sięga prywatnych uczuć: władczyni traktuje niezależną radość i współczucie jako zagrożenie dla swojego panowania.

Zniewolenie przez zabieranie ludziom słów. Syme, językoznawca, opowiada swojemu koledze z pracy, Winstonowi Smithowi, o słowniku nowomowy. Nowomowa to nowy, uproszczony język, który tworzy Partia rządząca państwem Oceania. Syme z zachwytem mówi, ile słów udało się już usunąć. Tłumaczy, że gdy zabraknie słów, ludzie nie będą mogli nawet pomyśleć niczego przeciw Partii. Winston myśli, że Syme rozumie za dużo i mówi zbyt otwarcie, więc kiedyś zniknie. Wkrótce Syme rzeczywiście znika, a jego nazwisko zostaje usunięte z dokumentów. Wniosek: Posłuszeństwo nie daje bezpieczeństwa, gdy władza wymaga także rezygnacji z samodzielnego myślenia.

Wolność ograniczona przez wygnanie z ojczyzny. W Prologu młody poeta, uwięziony przez carskie władze w Wilnie, słyszy zapowiedź uwolnienia. Nie cieszy się jednak na myśl o opuszczeniu celi. Przewiduje, że zostanie wygnany z kraju. Na obczyźnie jego poezja nie znajdzie słuchaczy, ponieważ cudzoziemcy nie zrozumieją jej języka ani uczuć. Wyobraża sobie, że będzie nadal żył, ale dla ojczyzny stanie się jak człowiek umarły. Obawia się milczenia, na które skazuje poetę rozłąka z własnym narodem. Wniosek: Odebranie kontaktu z własną wspólnotą może przedłużać niewolę, nawet gdy człowiek odzyskuje swobodę poruszania się.

Uwolnienie od kary, która przez wieki odbiera spokój. W finale powieści Mistrz, pisarz, spotyka bohatera swojej książki, Poncjusza Piłata. Dawny rzymski urzędnik od wieków czeka na rozmowę z Jeszuą, którego skazał na śmierć. Towarzyszy mu tylko pies. Woland, czyli szatan, pozwala Mistrzowi zakończyć opowieść. Pisarz oznajmia Piłatowi, że jest wolny i że Jeszua na niego czeka. Pęka skała, na której siedział skazaniec. Piłat rusza świetlistą drogą, by dokończyć przerwaną rozmowę. Wniosek: Darowanie kary przywraca Piłatowi możliwość spotkania z człowiekiem, którego skrzywdził, a wolność oznacza dla niego koniec życia podporządkowanego przeszłości.

Odzyskanie wolności dzięki pomysłowości i pomocy z zewnątrz. Krasnoludy podróżujące z hobbitem Bilbem Bagginsem trafiają do więzienia leśnych elfów. Bilbo unika schwytania dzięki pierścieniowi, który czyni go niewidzialnym. Sam nie ma siły pokonać strażników, więc szuka drogi ucieczki. Odkrywa, że puste beczki wywozi się z siedziby elfów wodą. Uwalnia towarzyszy z cel i ukrywa ich w beczkach. Krasnoludy muszą zaufać jego planowi. W ciasnocie i niewygodzie odpływają rzeką, poza zasięg pilnujących ich elfów. Wniosek: W niewoli możliwość działania bywa bardzo ograniczona, dlatego odzyskanie swobody wymaga zaufania osobie, która pozostała na wolności.

Ucieczka od jednej roli prowadząca do następnej. Trzydziestoletni Józio próbuje uwolnić się od ludzi, którzy narzucają mu gotowy sposób zachowania. Pod koniec powieści ucieka z ziemiańskiego dworu razem z Zosią, córką gospodarzy. Józio przedstawia ich ucieczkę jako miłosne porwanie, choć przede wszystkim szuka wyjścia z dotychczasowej sytuacji. Wyznaje Zosi uczucie, a ona przyjmuje jego wyjaśnienie i zakochuje się w nim. Chciałby, żeby pojawił się ktoś trzeci i wyrwał go z tej bliskości. Znów jednak potrzebuje innej osoby, żeby od kogoś uciec. Wniosek: Uzależnienie od cudzych oczekiwań sprawia, że zmiana otoczenia sama w sobie nie zapewnia swobody decydowania o sobie.

Odbieranie dziecku prawa do wyboru własnej przyszłości. Harpagon, bogaty i skąpy wdowiec, oznajmia córce Elizie, że wyda ją za Anzelma, zamożnego starszego mężczyznę. Dziewczyna kocha Walerego, który pracuje w domu jej ojca. Początkowo uprzejmie odmawia ślubu, ale Harpagon traktuje jej sprzeciw jak nieposłuszeństwo. Rozmowa zmienia się w kłótnię: ojciec powtarza, że Eliza zostanie żoną wybranego przez niego człowieka, a ona odpowiada, że tego nie zrobi. Harpagon nadal domaga się podporządkowania jego decyzji. Wniosek: Materialna zależność od rodzica sprzyja zniewoleniu, gdy opieka nad dzieckiem zostaje utożsamiona z prawem do rozporządzania jego życiem.

Samodzielne myślenie rozwijane mimo szkolnej kontroli. W gimnazjum w Klerykowie nauczyciele narzucają polskim uczniom rosyjski język i rosyjską ocenę historii. Chłopcy zaczynają więc spotykać się poza szkołą, na strychu u kolegi zwanego Gontalą. Czytają książki, dyskutują i wspólnie uzupełniają wiedzę, której nie dostają na lekcjach. W zebraniach uczestniczą między innymi Marcin Borowicz i Andrzej Radek. Uczniowie wymieniają się lekturami i pomagają sobie w nauce. Muszą przy tym uważać na nauczycieli śledzących ich po lekcjach. Wniosek: Swoboda myślenia może przetrwać pod przymusem, jeśli ludzie mają dostęp do innych źródeł wiedzy i mogą wspólnie je omawiać.

Swoboda ograniczana nawet przez życzliwych opiekunów. Huck Finn, przyjaciel Tomka Sawyera, zamieszkuje u wdowy Douglas, która chce go wychować. Dostaje wygodny dom i porządne ubrania, ale musi przestrzegać stałych godzin posiłków, modlić się i dbać o wygląd. Chłopiec ucieka, bo tęskni za dawną swobodą. Tomek odnajduje go i przekonuje do powrotu. Zapowiada, że do swojej bandy rozbójników przyjmie tylko chłopców cieszących się dobrą opinią. Huck zgadza się spróbować życia u wdowy jeszcze przez miesiąc. Wniosek: Dobre chęci opiekunów nie wystarczają, by wychowanek przyjął narzucone zasady, jeśli każda poprawa warunków oznacza dla niego utratę swobody.

Ludzie traktowani jak majątek, którym można handlować. Paweł Cziczikow odwiedza ziemianina Sobakiewicza, żeby kupić martwe dusze, czyli nazwiska zmarłych chłopów wciąż figurujących w urzędowych spisach. Właściciel żąda wysokiej ceny i zachwala umiejętności swoich dawnych poddanych. Wymienia między innymi znakomitego cieślę Stiepana Probkę. Mówi o nich tak, jakby nadal mogli pracować dla kupującego. Cziczikow przypomina, że wszyscy już umarli, ale Sobakiewicz dalej się targuje. Ostatecznie obaj uzgadniają cenę za każdą zapisaną osobę. Wniosek: Handel nazwiskami zmarłych doprowadza do absurdu porządek, w którym poddany ma wartość przede wszystkim jako część cudzego majątku.

Szansa ucieczki dzięki pomysłowości i ryzyku. Tristan, rycerz króla Marka, zostaje skazany na śmierć za miłość do królowej Izoldy. Gdy strażnicy prowadzą go na stracenie, prosi, żeby pozwolili mu pomodlić się w kaplicy stojącej nad urwiskiem. Pilnują drzwi, przekonani, że to jedyna droga wyjścia. Tristan podchodzi jednak do okna i skacze. Wiatr nadyma jego szaty, a rycerz ląduje u podnóża skały bez obrażeń. Zostawia strażników czekających przed wejściem i ucieka. Wniosek: Utrata wolności nie pozbawia Tristana samodzielności myślenia, a to ona pozwala mu dostrzec szansę działania w pozornie beznadziejnym położeniu.

Niewolnica, której pragnienia zależą od łaski właściciela. Petroniusz, bogaty rzymski arystokrata, chce pocieszyć zakochanego siostrzeńca, Winicjusza. Proponuje mu w darze swoją grecką niewolnicę Eunice, traktując jej urodę jak zaletę cennego przedmiotu. Winicjusz odmawia, ale Petroniusz mimo to każe dziewczynie przygotować się do przeprowadzki. Eunice pada przed nim na kolana i błaga, żeby pozwolił jej zostać. Kocha swojego pana, choć on jeszcze o tym nie wie. Zdziwiony jej sprzeciwem Petroniusz wzywa zarządcę i poleca ją ukarać. Wniosek: Niewola odbiera Eunice prawo do własnych planów, ponieważ nawet prośba dotycząca jej osobistego życia zostaje potraktowana jako nieposłuszeństwo.

Ceniony wynalazca pozbawiony prawa do wyjazdu. Dedal, ateński budowniczy i wynalazca, pracuje na Krecie dla króla Minosa. Tworzy dla niego między innymi labirynt. Po latach tęskni za ojczyzną i prosi o zgodę na powrót. Minos odmawia, bo ceni jego umiejętności, a zarazem obawia się, że Dedal zdradzi tajemnice jego państwa. Dedal szuka więc sposobu samodzielnego opuszczenia wyspy. Wniosek: Wysoka pozycja przy władcy nie daje Dedalowi wolności, gdy jego wiedza sprawia, że zostaje uznany za człowieka zbyt potrzebnego.