Patriotyzm

Miłość do ojczyzny bez nienawiści do innych narodów. Ustęp, czyli dodatek do III części Dziadów z obrazami Rosji, kończy się wierszem Do przyjaciół Moskali. Poeta wspomina w nim swoich rosyjskich przyjaciół. Wymienia Kondratija Rylejewa, którego powieszono, i zesłanego Aleksandra Bestużewa. Obaj byli dekabrystami, czyli Rosjanami, którzy w 1825 roku zbuntowali się przeciw rządom cara Mikołaja I. Potępia za to tych dawnych przyjaciół, którzy za urzędy i ordery wiernie służą carowi. Na końcu mówi, że jego gorzkie słowa mają przeżreć rosyjskie kajdany i oszczędzić samych Rosjan. Wniosek: Patriotyzm Mickiewicza pozwala dostrzec sojuszników także w narodzie zaborcy, ponieważ wspólne pragnienie wolności przekracza granice narodowe.

Patriotyzm w codziennych akcjach przeciw okupantowi. W czasie okupacji harcerze z Organizacji Małego Sabotażu „Wawer” malują na murach Warszawy polskie hasła i znaki. Jan Bytnar, pseudonim Rudy, przygotowuje stemple z kotwicą i wymyśla wieczne pióro, czyli przyrząd do szybkiego malowania dużych napisów. Tadeusz Zawadzki, pseudonim Zośka, planuje akcje i dobiera do nich ludzi. W całym mieście pojawiają się kotwice, czyli znak Polski Walczącej. Za te akcje Zośka dostaje od dowództwa Wawra przydomek Kotwicki. Wniosek: Pod okupacją publiczne znaki polskości podtrzymują poczucie wspólnoty i przypominają, że zajęcie kraju nie oznacza zgody jego mieszkańców na niewolę.

Służba krajowi ważniejsza od osobistych ambicji. Stefan Czarniecki, dowódca wierny królowi Janowi Kazimierzowi, przegrywa ze Szwedami pod Gołębiem, ale zbiera wojsko od nowa i pokonuje szwedzki oddział pod Krasiczynem. Żeby wygrać wojnę, potrzebuje jednak pomocy innych polskich dowódców. Boi się, że dumny marszałek Jerzy Lubomirski, potężny magnat, czyli bardzo bogaty i wpływowy szlachcic, nie zechce mu się podporządkować. Wysyła więc do niego Jana Skrzetuskiego i Onufrego Zagłobę, szlachcica słynącego z dowcipu. Zagłoba tak schlebia Lubomirskiemu, że ten zgadza się połączyć siły z Czarnieckim. Wniosek: Wspólna walka o kraj wymaga porozumienia także z dowódcami, których ambicje utrudniają współpracę.

Patriotyzm jako codzienna praca dla kraju. Cezary Baryka, młody Polak wychowany w Baku, odwiedza Szymona Gajowca, urzędnika, który wierzy w powolne reformy. W jego mieszkaniu ogląda portrety Mariana Bohusza, Stanisława Krzemińskiego i Edwarda Abramowskiego. Gajowiec opowiada o ludziach, którzy pod zaborami pracowali dla nauki i dla polskiego społeczeństwa. Nie wszyscy z nich zdobyli sławę, ale wychowali następne pokolenie. Gajowiec mówi, że to jego mistrzowie. Wniosek: Patriotyczna praca poprzedników daje kolejnemu pokoleniu wzorce działania, dzięki czemu służba krajowi może trwać mimo zmiany ludzi i warunków.

Patriotyzm bez wiary w przyszłość. W czasie wesela w Bronowicach pod Krakowem do Dziennikarza, redaktora krakowskiej gazety, przychodzi zjawa Stańczyka, mądrego błazna z dworu króla Zygmunta Starego. Dziennikarz przyznaje, że nie wierzy w przyszłość Polski i czuje się bezsilny. Na koniec Stańczyk daje mu swoją błazeńską laskę i nazywa ją polskim kaduceuszem, czyli laską, którą w mitologii nosił Hermes, posłaniec bogów. Z ironią każe mu nią dalej mieszać w polskich sprawach. Wniosek: Patriota, który nie wierzy w zmianę, zostaje przy bezsilnej skardze i nie umie odpowiedzialnie wpływać na innych.

Przygotowanie wspólnego działania ważniejsze od osobistych sporów. Ksiądz Robak, czyli Jacek Soplica ukrywający swoje nazwisko, przybywa na Litwę jako wysłannik sprawy narodowej. Chce przygotować miejscową szlachtę do wystąpienia przeciw Rosjanom, gdy zbliżą się wojska Napoleona. Rozmawia z ludźmi i przekonuje ich, że nie wystarczy biernie czekać na cudzą pomoc. Potrzebne są zgoda i przygotowania. Spór Sopliców z Horeszkami zagraża jego planom. Gerwazy, dawny sługa Horeszków, kieruje jednak zapał szlachty przeciw Soplicowu i doprowadza do zajazdu. Wniosek: Skuteczny patriotyzm wymaga wspólnego celu, który potrafi powstrzymać prywatne konflikty przed rozbiciem przygotowań do walki o kraj.

Przywiązanie do ojczyzny zachowane przez lata tułaczki. Skawiński, stary emigrant szukający pracy latarnika, przedstawia się amerykańskiemu konsulowi jako Polak. Na pytanie o dotychczasową służbę wyciąga zawinięte w spłowiały jedwab odznaczenia. Wśród nich jest krzyż z roku 1830, przypominający jego walkę w powstaniu listopadowym. Przez następne dziesięciolecia przemierzał świat i służył w różnych wojskach. Mimo długiej nieobecności w kraju nadal przechowuje pamiątkę polskiej walki. Rozmówca ogląda odznaczenia, a potem czyta świadectwo jego służby w Ameryce. Wniosek: Pamięć udziału w walce o ojczyznę może podtrzymywać więź narodową także wtedy, gdy emigrant nie ma możliwości powrotu.

Przywiązanie do małej ojczyzny, za którą bierze się odpowiedzialność. Dla chłopców z Budapesztu Plac Broni jest miejscem wspólnych zabaw i ich własnym małym państwem. Gdy rywalizująca grupa Czerwonych Koszul chce go zdobyć, Janosz Boka, przywódca obrońców, przygotowuje kolegów do starcia. Chłopcy podporządkowują się wspólnemu planowi i bronią miejsca, z którym wiążą poczucie przynależności. Po ich stronie staje także Nemeczek, najsłabszy z grupy, choć jest ciężko chory. Walka kończy się zwycięstwem obrońców placu. Wniosek: Odpowiedzialność za bliskie, wspólne miejsce uczy postawy patriotycznej: własna wygoda przestaje być ważniejsza od losu całej grupy.

Miłość do kraju związana ze służbą własnemu władcy. Roland, rycerz cesarza Karola Wielkiego, umiera po bitwie w Hiszpanii. Próbuje zniszczyć swój miecz Durendal, żeby nie dostał się w ręce przeciwników. Przypomina przy tym ziemie zdobyte dla cesarza i martwi się o dobre imię Francji. Gdy nie potrafi już walczyć, kładzie się i chowa pod sobą miecz oraz róg. Myśli o rodzinie, ojczyźnie i Karolu, który go wychował. Te wspomnienia wywołują łzy. Wniosek: W rycerskim rozumieniu patriotyzmu więź z ojczyzną łączy się z wiernością władcy, dla którego zdobywa się ziemie i sławę.

Patriotyzm szukający dla narodu wielkiego zadania. Kordian, młody Polak rozczarowany podróżą po Europie, staje na szczycie Mont Blanc. Szuka celu, któremu mógłby poświęcić życie. Przypomina sobie Winkelrieda, szwajcarskiego bohatera, który według legendy skierował przeciw sobie włócznie wrogów, otwierając drogę towarzyszom. Podobną rolę chce przypisać Polsce: jej walka miałaby pomóc także innym narodom. Odnajduje w tej myśli osobiste powołanie. Postanawia wrócić do kraju, a chmura przenosi go z alpejskiego szczytu do Polski. Wniosek: Wyobrażenie wspólnej misji daje Kordianowi cel, lecz patriotyczny zapał oparty na legendzie wymaga jeszcze sprawdzenia w rzeczywistym działaniu.

Obrona ojczyzny wymagająca rozstania z najbliższymi. Hektor, najważniejszy obrońca Troi, spotyka swoją żonę Andromachę. Kobieta straciła już ojca i braci, więc boi się również o męża. Prosi go, żeby pozostał przy murach i nie narażał życia. Hektor przyznaje, że martwi go przyszły los żony, która po upadku miasta mogłaby zostać niewolnicą. Uważa jednak, że musi walczyć razem z Trojanami. Wstydziłby się uchylić od obowiązku. Po rozmowie wraca na pole walki, a Andromacha odchodzi do domu. Wniosek: Hektor łączy miłość do rodziny z odpowiedzialnością za Troję, choć obrona wspólnoty wymaga ryzyka, którego skutki poniosą także najbliżsi.

Patriotyzm pielęgnowany przez naukę we własnej wsi. Roch, stary wędrowiec przyjmowany przez mieszkańców Lipiec, uczy wiejskie dzieci czytać. Przynosi książki oraz obrazki przedstawiające polskich królów. Opowiada o nich, rozbudzając ciekawość słuchaczy. Jego działalność odbywa się pod zaborem rosyjskim, kiedy państwowa szkoła służy narzucaniu obcego języka. Wiejskie kobiety cenią Rocha i jego naukę. Mówią, że nie żąda zapłaty, a wystarcza mu miska jedzenia i miejsce wśród gospodarzy. Wniosek: Nauka prowadzona przez Rocha podtrzymuje więź z własnym krajem, ponieważ narodowa pamięć może przetrwać także dzięki codziennemu wysiłkowi małej wspólnoty.