Bogactwo i bieda

Bieda, w której człowiek dostaje opiekę tylko wtedy, gdy się przydaje. Jesienią stara Agata, uboga krewna gospodarzy Kłębów, opuszcza Lipce i idzie żebrać. Latem pracowała u nich, ale gdy kończą się prace w polu, nie chcą jej karmić przez zimę. Agata usprawiedliwia krewnych. Mówi, że nie mają już dla niej pracy, a w chałupie trzeba zrobić miejsce dla zwierząt. Wniosek: Bieda może sprawić, że rodzina ocenia potrzebującego człowieka według tego, ile jeszcze potrafi dla niej zrobić.

Pieniądze potrzebne, żeby udawać, że rodzina nadal jest bogata. Tomasz Łęcki i jego córka Izabela, zubożali arystokraci, żyją tak jak dawniej, choć prawie nie mają już pieniędzy. Pożyczają nawet od własnego lokaja, Mikołaja. Muszą sprzedać rodowe srebra i serwis, czyli komplet naczyń stołowych. Izabelę najbardziej martwi to, że rodzinne pamiątki kupi ktoś, kogo uważa za gorszego od siebie. Gdy dowiaduje się, że ojciec wygrywa w karty z kupcami i za te pieniądze utrzymuje dom, czuje się upokorzona. Wniosek: Utrata majątku nie usuwa poczucia wyższości Łęckich, przez co zależność od ludzi uważanych za gorszych staje się dla nich upokorzeniem.

Skąpstwo, przez które bogactwo marnuje się i gnije. Ziemianin Pluszkin ma ogromny majątek. Chodzi jednak w łachmanach, tak że Paweł Cziczikow, który przyjeżdża do niego w interesach, bierze go za gospodynię. Pluszkin zbiera też z drogi każdy śmieć. Żąda od kupców tak wysokich cen, że nikt już u niego nie kupuje. W spichrzach gnije zboże, mąka twardnieje na kamień, a płótno rozsypuje się w proch. Mimo to chłopi wciąż muszą oddawać mu daniny, czyli część plonów i płótna. Wielu z nich umiera, a inni uciekają. Dlatego Pluszkin może sprzedać Cziczikowowi wyjątkowo dużo martwych dusz, czyli zmarłych chłopów wciąż zapisanych w urzędowych spisach, a do tego zbiegów. Wniosek: Gromadzenie dla samego gromadzenia niszczy i majątek, i ludzi, którzy od niego zależą.

Ciemnota i Nędza, dzieci całej ludzkości. Duch Tegorocznego Bożego Narodzenia pokazuje Ebenezerowi Scrooge’owi, skąpemu londyńskiemu kupcowi, dwoje wychudzonych dzieci, które chowają się pod płaszczem Ducha. Chłopiec nazywa się Ciemnota, a dziewczynka Nędza. Duch mówi, że to dzieci wszystkich ludzi. Ostrzega, że najbardziej trzeba się bać chłopca, bo ciemnota, czyli niewiedza, prowadzi do zguby. Gdy Scrooge pyta, czy nikt im nie pomoże, Duch odpowiada jego własnymi słowami z wigilijnego popołudnia: przecież są więzienia i przytułki, czyli domy pracy dla biedaków. Wniosek: Bieda i niewiedza są sprawą całego społeczeństwa, a obojętność bogatych tylko je pogłębia.

Ojciec lichwiarz i syn szukający pożyczki. Kleant, syn skąpego Harpagona, nie dostaje od ojca pieniędzy, więc przez pośrednika szuka pożyczki. Nieznany lichwiarz, czyli ktoś, kto pożycza pieniądze na bardzo wysoki procent, stawia twarde warunki. Odsetki są ogromne, a część pożyczki Kleant ma dostać w starych gratach wycenionych dużo drożej, niż są warte. Gdy pośrednik doprowadza do spotkania, okazuje się, że lichwiarzem jest Harpagon. Ojciec krzyczy na syna, że się zadłuża, a syn na ojca, że zdziera z ludzi w potrzebie. Wniosek: Przewaga finansowa Harpagona pozwala mu czerpać zysk z cudzej potrzeby, a rodzinne więzi nie ograniczają jego chciwości.

Bieda wykorzystywana do uzależnienia przyszłej żony. Dunia, siostra ubogiego byłego studenta Rodiona Raskolnikowa, przyjmuje oświadczyny zamożnego urzędnika Piotra Łużyna. Liczy, że małżeństwo pozwoli pomóc także matce i bratu. Łużyn chce jednak żony, która będzie zawdzięczać mu poprawę losu i z wdzięczności podporządkuje mu swoje życie. Dunia stopniowo dostrzega, jak rozumie on wspólną przyszłość. Mimo trudnej sytuacji materialnej nie zgadza się na jego żądania. Zrywa zaręczyny i rezygnuje z obiecywanego dostatku. Wniosek: Oferta Łużyna zamienia finansową pomoc w próbę zdobycia władzy nad drugim człowiekiem, wykorzystując ograniczony przez biedę wybór Duni.

Bieda, której nie usuwa ciężka praca. Pan Tomasz, zamożny emerytowany adwokat, mieszka wygodnie i kolekcjonuje dzieła sztuki. Naprzeciwko wprowadza się niewidoma dziewczynka z matką oraz drugą kobietą. Obie utrzymują się z szycia i wyrobu dzianin. Niemal przez cały dzień pracują przy maszynach, a ich obiad jest skromny. Dziewczynka przeważnie siedzi sama przy oknie. Wniosek: Codzienna praca nie chroni kobiet przed biedą, która ogranicza ich możliwości zapewnienia dziecku opieki.

Bieda ludzi pozbawionych ziemi i stałego utrzymania. Cezary Baryka, młody Polak wychowany w Baku, po pobycie w zamożnym dworze w Nawłoci trafia do Chłodka. Poznaje tam komorników, czyli chłopów bez własnej ziemi, mieszkających kątem u innych gospodarzy. Żyją z dorywczej pracy i zimą często głodują. Wśród nich są ludzie, którzy wrócili z wojny z ranami, ale nadal niczego nie posiadają. Cezary dowiaduje się też, że starych, niezdolnych do pracy krewnych umieszcza się w stodołach, gdzie marzną i czekają na śmierć. Wniosek: Sama pracowitość nie zapewnia godnego życia, jeśli człowiek nie ma nic własnego, na czym mógłby się oprzeć w chorobie i starości.

Ubóstwo mimo pracy obojga rodziców. Tomasz Judym, młody lekarz, odwiedza po powrocie do Warszawy rodzinę brata. Wiktor jest robotnikiem, a jego żona pracuje w fabryce cygar. Oboje zarabiają, lecz ich dom pozostaje ciasny i biedny. Dzieci spędzają czas w brudnym, zaniedbanym otoczeniu. Judym ogląda też miejsce pracy bratowej, gdzie ciężkie warunki szybko niszczą zdrowie zatrudnionych kobiet. Wniosek: Los rodziny Judyma przeczy łatwemu utożsamieniu biedy z lenistwem, ponieważ nawet codzienna praca nie zapewnia tu zdrowia ani bezpiecznego domu.

Pozorny dostatek kupiony za rosnący dług. Emma Bovary, żona lekarza z prowincji, marzy o eleganckim życiu. Kupiec Lheureux podsuwa jej drogie towary i pozwala płacić później. Gdy długi rosną, proponuje kolejne dokumenty odraczające spłatę. Emma coraz słabiej orientuje się, ile naprawdę jest winna. W końcu kupiec przekazuje należności innemu wierzycielowi, który żąda pieniędzy. Domowi grozi zajęcie przez komornika. Emma biega po znajomych i prosi o pożyczkę, ale nie potrafi zebrać potrzebnej sumy. Wniosek: Łatwy dostęp do luksusu może odebrać człowiekowi wolność, gdy długi zaciągane dla pozorów dostatku wymykają mu się spod kontroli.

Bogactwo pozwalające odmówić pomocy bezbronnym. W czasie obrzędu dziadów pojawia się duch okrutnego właściciela wsi, a towarzyszące mu ptaki opowiadają o jego czynach. Sowa była ubogą kobietą, która zimą przyszła z dzieckiem pod dwór. Nie miała co jeść ani gdzie się schronić. W środku trwała świąteczna uczta. Gospodarz nie chciał słuchać jej próśb i kazał ją wypędzić. Kobieta odeszła z dzieckiem w mróz. Tej nocy oboje zamarzli przy drodze. Wniosek: Historia matki z dzieckiem łączy biedę z bezsilnością, ponieważ o zaspokojeniu najpilniejszych potrzeb decyduje człowiek, który sam nie zna niedostatku.

Przywłaszczenie majątku przeznaczonego dla potrzebujących. Po śmierci smoka Smauga ludzie z Miasta na Jeziorze muszą odbudować domy zniszczone w pożarze. Bard, wojownik, który pokonał smoka, otrzymuje część skarbu z Samotnej Góry. Dużą sumę przekazuje dawnemu burmistrzowi, żeby ten pomógł mieszkańcom. Burmistrz zabiera jednak większość pieniędzy i ucieka. Nie dociera z nimi do bezpiecznego miejsca. Porzucony przez towarzyszy ginie z głodu na pustkowiu, choć nadal ma przy sobie zrabowane bogactwo. Wniosek: Los burmistrza oddziela wartość pieniędzy od samego posiadania, bo przywłaszczony skarb przestaje służyć mieszkańcom i nie ratuje nawet złodzieja.

Pomoc ze strony ludzi, którzy sami mają niewiele. Mary Lennox, bogata sierota przywieziona z Indii, nie rozumie warunków życia swojej służącej Marty. Marta opowiada jej o licznej rodzinie, w której pieniędzy często nie wystarcza na jedzenie. Mary grymasi przy śniadaniu, choć rodzeństwo dziewczyny zjadłoby je z radością. Mimo niedostatku matka Marty myśli także o samotnej podopiecznej córki. Kupuje dla Mary skakankę, żeby zachęcić ją do ruchu. Dziewczynka jest zaskoczona prezentem od nieznanej sobie kobiety. Wniosek: Gest matki Marty przypomina, że o hojności decyduje uwaga poświęcona cudzym potrzebom, a wielkość majątku sama nie zapewnia tej wrażliwości.

Świat, w którym pieniądze kupują znaczenie. Kordian, młody Polak podróżujący po Europie, rozmawia w londyńskim parku z dozorcą. Najpierw płaci za możliwość siedzenia na krześle. Potem słucha opowieści o dłużniku, który wychodzi dopiero nocą, żeby uniknąć zatrzymania. Dozorca opowiada też o handlu miejscami w parlamencie i o kosztownych grobach w słynnym opactwie Westminster. Kordian widzi, że nawet zaszczyty, które wiązał z wielkością człowieka, można uzyskać dzięki pieniądzom. Zaskoczony wypytuje rozmówcę o kolejne szczegóły. Wniosek: Londyńska rozmowa Kordiana stawia pod znakiem zapytania sprawiedliwość społeczną, skoro majątek wpływa zarówno na osobistą swobodę, jak i publiczne uznanie.

Bogactwo, które nikomu nie służy. Mały Książę, chłopiec podróżujący między planetami, spotyka bankiera liczącego gwiazdy. Mężczyzna uważa je za swoją własność, bo pierwszy pomyślał, żeby je posiadać. Zapisuje ich liczbę na papierze i zamyka kartkę w szufladzie. Chce dzięki temu być bogaty i kupować następne gwiazdy. Chłopiec pyta, jaki pożytek mają z niego jego dobra. Sam podlewa różę i czyści wulkany, więc jest im potrzebny. Bankier nie umie odpowiedzieć na to porównanie. Wniosek: Dla bankiera posiadanie zastępuje troskę, dlatego jego bogactwo nie przynosi korzyści ani jemu, ani gwiazdom uznanym za własność.