Wojna

Kruchy pokój zniszczony przez bogów. Trojański królewicz Parys porwał Helenę, żonę Menelaosa, króla Sparty, i z tego powodu wybuchła wojna. Pojedynek Parysa z Menelaosem ma rozstrzygnąć spór i zakończyć walki między Trojanami a Achajami, czyli Grekami. Menelaos prawie zwycięża, ale bogini Afrodyta ratuje Parysa: otacza go mgłą i przenosi do jego komnaty w Troi. Wygląda na to, że wojna się skończy. Wtedy bogini Atena, która chce zguby Troi, namawia trojańskiego łucznika Pandara, żeby strzelił do Menelaosa. Strzała tylko go rani, ale rozejm zostaje zerwany i bitwa wybucha od nowa. Wniosek: Ludzie nie mogą sami zakończyć wojny, gdy rządzą nią bogowie, a cenę boskich sporów płacą zwykli walczący.

Walka o życie więźniów. W maju 1943 roku Tadeusz Zawadzki, pseudonim Zośka, harcerz i żołnierz konspiracji, dowodzi akcją pod Celestynowem. Trzeba uwolnić więźniów, których Niemcy wiozą pociągiem do obozu Auschwitz. Akcji przygląda się doświadczony oficer Pług, który sprawdza, czy Zośka nadaje się na dowódcę. Pociąg się spóźnia, a na stacji pojawia się niemiecki transport wojskowy. Zośka zachowuje spokój. Gdy atak na chwilę się zatrzymuje, podrywa kolegów do dalszej walki. Udaje się otworzyć wagon i uwolnić czterdziestu dziewięciu więźniów. Wniosek: Opanowanie dowódcy w chwili kryzysu może zdecydować o życiu wielu ludzi.

Cierpienie zwierząt, które nie wybrały wojny. Lis Pax, porzucony w lesie przez swojego chłopca, Petera, wędruje z dzikimi lisami. Wojna dociera także do ich lasu: żołnierze rozciągają przewody i zakładają materiały wybuchowe. Stary lis Szary, który pomagał Paxowi, ginie od wybuchu, a Pax jest przy nim do końca. Później Pax próbuje przegryźć niebezpieczny przewód. Młody lis Chuderlak biegnie za nim i mimo ostrzeżeń wbiega na pole, gdzie są ukryte ładunki. Dochodzi do eksplozji. Chuderlak przeżywa, ale traci tylną łapę. Mały lis traci też słuch, który później odzyskuje. Wniosek: Skutki wojny sięgają daleko poza pole bitwy i zostają na długo, także w przyrodzie.

Klęska, do której prowadzą słabi i samolubni przywódcy. W 1655 roku Szwedzi napadają na Rzeczpospolitą. Pod Ujściem ma ich zatrzymać wielkopolskie pospolite ruszenie, czyli wojsko złożone ze szlachty powołanej do obrony kraju. Szlachta nie jest jednak przygotowana do walki, nie słucha rozkazów, a dowódcy się wahają. Niejeden szlachcic liczy, że jeśli uzna nowego króla, zachowa majątek i przywileje. Do poddania się namawia Hieronim Radziejowski, polski magnat, który przeszedł na stronę Szwedów. W końcu wielkopolscy przywódcy, wśród nich Krzysztof Opaliński, składają broń i uznają władzę króla Szwecji. Wniosek: Prywatny interes osłabia obronę kraju, gdy zachowanie własnego majątku staje się ważniejsze od wspólnego bezpieczeństwa.

Zagłada połączona z rabunkiem. Tadek, polski więzień Auschwitz, pracuje na rampie, czyli peronie, na który przyjeżdżają pociągi z Żydami wiezionymi na śmierć. Z każdym transportem do obozu trafia też jedzenie, ubrania i kosztowności. Złoto zabierają esesmani. Więźniowie z Kanady, czyli grupy, która rozładowuje wagony i zabiera bagaże, wynoszą dla siebie część rzeczy po ludziach wysłanych do komór gazowych. Tadek przewiduje, że po transporcie z Sosnowca i Będzina przez kilka dni cały obóz będzie jadł to, co przywieźli ze sobą zabici. Wniosek: W obozie jedni przeżywają dzięki rzeczom zamordowanych, a granica między ofiarą a uczestnikiem krzywdy się zaciera.

Wojna widziana z bliska, bez wielkich słów. Cezary Baryka, młody Polak wychowany w Baku nad Morzem Kaspijskim, w 1920 roku walczy w wojnie polsko-bolszewickiej. Widzi spalony Radzymin, zburzone domy, zniszczone mosty i opuszczone wsie. Na politykę nie ma czasu: są marsze, odwroty, zasadzki i ciągłe zmęczenie. Wniosek: Spojrzenie żołnierza przypomina, że wojna ma ludzką cenę, której nie da się sprowadzić do sporów politycznych.

Zwycięstwo okupione zniszczeniem domów niewinnych mieszkańców. Smok Smaug, którego skarbu szuka wyprawa hobbita Bilba i krasnoludów, napada na Miasto na Jeziorze. Podejrzewa mieszkańców o pomoc swoim przeciwnikom. Drewniane zabudowania płoną, a ludzie próbują ratować się ucieczką na wodę. Łucznik Bard zabija smoka, trafiając w nieosłonięte miejsce na jego ciele. Ocaleni pozostają jednak bez domów i zapasów. Potrzebują pomocy, schronienia i odbudowy miasta. Bard domaga się później części skarbu, aby pokryć poniesione straty. Wniosek: Zakończenie walki nie usuwa skutków wojny dla cywilów, których przetrwanie zależy także od odbudowy zniszczonego życia.

Walka podjęta mimo braku szans na zwycięstwo. Marek Edelman, jeden z przywódców powstania w getcie warszawskim, wyjaśnia Hannie Krall, dlaczego w 1943 roku podjęto walkę. Niemcy wywieźli już ogromną część mieszkańców na śmierć. Pozostali bojownicy mieli niewiele broni i nie mogli pokonać okupanta. Edelman mówi, że chodziło o wybór sposobu umierania i o to, by świat zauważył ich opór. Wspomina karuzelę działającą za murem getta. Walczący bali się, że dobiegająca stamtąd muzyka zagłuszy ich walkę. Wniosek: Gdy zagłada jest nieunikniona, opór ma sens także bez szansy na zwycięstwo: walczący sami wybierają, jak umrą.

Wspólna walka przerywająca sąsiedzką wrogość. Hrabia i Gerwazy, dawny sługa Horeszków, sprowadzają szlachtę na zajazd, czyli zbrojny napad na Soplicowo. Spór o zamek kończy się jednak wkroczeniem rosyjskich żołnierzy, którzy obezwładniają napastników. Zagrożenie dotyczy teraz wszystkich. Uwolniona szlachta walczy razem z gospodarzami dworu przeciw Rosjanom. Do walki włączają się nawet ludzie jeszcze niedawno stojący po przeciwnych stronach. Po zwycięstwie uczestnicy starcia muszą myśleć o ucieczce, aby uniknąć kary od władz zaborczych. Wniosek: Wojenne zagrożenie zmienia hierarchię spraw: obrona wspólnoty staje się pilniejsza od prywatnych pretensji i sąsiedzkiej rywalizacji.

Wojna, która pozwala przedsiębiorcy zdobyć fortunę. Stanisław Wokulski, warszawski kupiec, wyjeżdża podczas wojny rosyjsko-tureckiej do Bułgarii. Współpracuje z rosyjskim kupcem Suzinem i zarabia na dostawach dla wojska. Ryzykuje własnym majątkiem i życiem, ale po kilku miesiącach wraca do Warszawy znacznie bogatszy. Jego powodzenie zaskakuje dawnych znajomych. Dzięki zgromadzonym pieniądzom może rozwinąć sklep i wejść w interesy z arystokracją. Liczy również, że majątek przybliży go do Izabeli Łęckiej, w której jest zakochany. Wniosek: Los Wokulskiego pozwala mówić o nierównych skutkach wojny: zapotrzebowanie armii daje zaradnym przedsiębiorcom szansę szybkiego awansu.

Wojna domowa, która niszczy bezpieczeństwo rodzin. Hrabia Henryk dowodzi arystokratami broniącymi się w Okopach Świętej Trójcy przed rewolucjonistami. W oblężonej twierdzy przebywa także jego niewidomy syn, Orcio. Obrońcom brakuje żywności, a część z nich chce się poddać. Henryk próbuje utrzymać opór, chociaż nie potrafi już zapewnić bezpieczeństwa najbliższym. Podczas walk Orcio zostaje trafiony kulą i umiera. Gdy przeciwnicy zdobywają twierdzę, Henryk pozostaje bez syna i bez nadziei na ocalenie obrony. Wniosek: Wojna domowa pochłania także tych, którzy nie wybrali walki, a rola dowódcy nie pozwala Henrykowi ochronić własnego dziecka.

Wojna zmuszająca dzieci do opuszczenia domu. Piotr, Zuzanna, Edmund i Łucja Pevensie zostają wysłani z Londynu na wieś, żeby uniknąć nalotów. Zamieszkują w dużym domu starego profesora, którego wcześniej nie znali. Wojna odrywa ich od rodzinnego otoczenia i przenosi w miejsce z obcymi dorosłymi oraz nieznanymi pokojami. Profesor przyjmuje rodzeństwo życzliwie. Dzieci stopniowo oswajają się z nowym domem. Kiedy deszcz uniemożliwia im wyjście na dwór, postanawiają zwiedzić budynek. Wniosek: Los rodzeństwa przypomina, że wojna zmienia dziecięcą codzienność także poza frontem, zmuszając najmłodszych do szukania bezpieczeństwa daleko od domu.

Wojna, która odbiera człowiekowi wolność także poza frontem. Gustaw Herling-Grudziński, młody Polak i narrator wspomnień, próbuje po klęsce Polski wydostać się z terenów zajętych przez Związek Radziecki. Chce przez Litwę przedostać się na Zachód. W 1940 roku zostaje jednak aresztowany w Grodnie przez sowiecką policję polityczną. Otrzymuje wyrok pięciu lat obozu pracy. Przechodzi przez kolejne więzienia, a później trafia do łagru w Jercewie. Tam musi wykonywać ciężką pracę, cierpiąc z powodu głodu i zimna. Wniosek: Wojenne przesunięcie granic pozwala państwu potraktować próbę wyjazdu jak przestępstwo, przez co człowiek szukający wyjścia z zagrożenia trafia do niewoli.

Żałoba wodza po utracie najbliższych wojowników. Karol Wielki, król Franków, wraca na miejsce bitwy w wąwozie Roncevaux. Tylna straż jego wojska została tam rozbita. Wśród poległych odnajduje Rolanda, swojego siostrzeńca i jednego z najdzielniejszych rycerzy. Obejmuje jego ciało i płacze. Wspomina wspólne wyprawy oraz kraje zdobyte dzięki jego waleczności. Ból jest tak silny, że król traci przytomność. Towarzyszący mu Frankowie również opłakują zabitych, a władca zarządza przygotowanie ich ciał do pogrzebu. Wniosek: Żałoba Karola wyznacza granicę militarnej potęgi: rozległe państwo i silne wojsko nie chronią króla przed osobistym cierpieniem po utracie bliskich.