Wierność i zdrada

Prywatna uraza prowadząca do zdrady własnego wojska. Rycerz Roland zaproponował, żeby jego ojczym, Ganelon, pojechał jako poseł do Saracenów, czyli muzułmańskich wrogów cesarza Karola Wielkiego. Ganelon uważa to za krzywdę, bo takie poselstwo grozi śmiercią. Układa się z przeciwnikami Karola Wielkiego i pomaga przygotować atak na tylną straż dowodzoną przez znienawidzonego rycerza. Aby uderzyć w jednego człowieka, naraża całe wojsko i łamie obowiązek wierności władcy. Podczas sądu tłumaczy, że chodziło mu tylko o zemstę na Rolandzie. Rycerz Tiery sprzeciwia się tej obronie: Roland służył cesarzowi, więc atak na niego był także zdradą władcy. Tiery pokonuje obrońcę Ganelona w pojedynku sądowym. Dopiero wtedy Ganelon zostaje skazany na śmierć. Wniosek: Prywatna zemsta staje się zdradą, gdy rycerz dla osobistej urazy naraża całe wojsko i swojego pana.

Wierność ojczyźnie wystawiona na próbę przez zdradę dowódcy. W Kiejdanach hetman Janusz Radziwiłł ogłasza, że Litwa zrywa z Polską i przechodzi pod władzę króla Szwecji. Oficerowie, wśród nich Wołodyjowski i Skrzetuscy, odmawiają posłuszeństwa hetmanowi, bo ważniejsza jest dla nich wierność Rzeczypospolitej i królowi Janowi Kazimierzowi. Za sprzeciw zostają uwięzieni. Kmicic zostaje przy hetmanie, bo wierzy jego słowom. Wniosek: Wierność dowódcy może prowadzić do zdrady ojczyzny, jeśli jego rozkazy służą wrogowi.

Solidarność z prześladowanymi i wygodna uległość wobec zaborcy. W scenie Salonu warszawskiego rozmowy toczą się w dwóch grupach. Towarzystwo przy drzwiach interesuje się represjami i słucha opowieści młodego Adolfa o jego znajomym, Cichowskim, którego torturowano w więzieniu. Towarzystwo stolikowe rozmawia po francusku, zajmuje się życiem salonowym i wspomina zalety balów organizowanych przez carskiego urzędnika, senatora Nowosilcowa. Wniosek: Obojętność na prześladowania rodaków ułatwia pogodzenie się z niewolą i osłabia więź z własnym narodem.

Ratowanie siebie kosztem współwięźniów i wierność zasadom moralnym. W zakończeniu książki narrator, Gustaw, spotyka po wojnie dawnego współwięźnia. Ten wyznaje mu, że pod presją władz obozowych złożył fałszywe zeznanie przeciw czterem Niemcom. Zostali rozstrzelani, a on zachował uprzywilejowaną pracę i szansę przeżycia. Prosi jedynie o słowo „rozumiem”. Gustaw wie, jak obóz łamał ludzi, ale na wolności nie chce przyjąć obozowych zasad. Milczy. Wniosek: Zrozumienie, jak obóz łamał ludzi, nie oznacza usprawiedliwienia zdrady.

Uczucie, które rozdziela lojalność między bliskich ludzi. Rycerz Tristan kocha Izoldę, żonę swojego wuja i dobroczyńcy, króla Marka. Kochankowie ukrywają się w lesie. Marek znajduje ich śpiących, rozdzielonych nagim mieczem. Uznaje ten znak za dowód niewinności i oszczędza oboje. Zostawia własny miecz oraz pierścień, żeby wiedzieli, że ich odwiedził. Kiedy Tristan rozumie znaczenie tych śladów, wspomina dobroć króla. Myśli z żalem, że zawiódł człowieka, który traktował go jak syna. Wniosek: Miłość do Izoldy nie usuwa zobowiązań Tristana jako siostrzeńca i poddanego, dlatego wierność ukochanej łączy się z poczuciem zdrady dobroczyńcy.

Zdrada, która nie zapewnia szacunku nowych sojuszników. Geréb porzuca chłopców z Placu Broni i pomaga rywalizującej z nimi grupie Czerwonych Koszul. Na naradzie oznajmia, że przekupił stróża, żeby przepędził dawnych kolegów z miejsca zabaw. Przywódca rywali, Feri Acz, gniewnie odrzuca ten pomysł. Chce zdobyć teren w otwartej walce i uznaje podstęp za tchórzostwo. Geréb boi się, że zostanie odrzucony także tutaj. Zapewnia więc nowych towarzyszy o wierności i składa im przysięgę. Wniosek: Geréb odkrywa, że zdrada dawnych kolegów nie daje pewnego miejsca w nowej grupie, bo użyteczny pomocnik nie musi budzić szacunku.

Pozorna solidarność, która służy zastawieniu pułapki. Winston Smith po cichu sprzeciwia się Partii rządzącej Oceanią. Wierzy, że ważny urzędnik O’Brien także jest jej przeciwnikiem. Mężczyzna przyjmuje go w mieszkaniu i mówi o tajnej organizacji walczącej z władzą. Winston wyznaje swoje przekonania. Po aresztowaniu spotyka O’Briena w więzieniu i początkowo sądzi, że jego również schwytano. Szybko dostrzega jednak, że urzędnik współpracuje ze strażnikami. Człowiek, któremu zaufał, kieruje później jego torturami. Wniosek: Zdrada zaufania Winstona jest szczególnie dotkliwa, bo władza wykorzystuje jego potrzebę sojusznika, żeby tym skuteczniej odebrać mu nadzieję.

Dawna przyjaźń podporządkowana służbie władcy. Rozenkranc i Gildenstern, dawni koledzy duńskiego księcia Hamleta, przyjeżdżają na dwór króla Klaudiusza. Mają dowiedzieć się, co dręczy księcia, i przekazać tę wiedzę władcy. W rozmowie powołują się na dawną przyjaźń. Hamlet rozpoznaje jednak próbę wydobycia jego tajemnicy. Podaje Gildensternowi flet i prosi, żeby zagrał. Gdy rozmówca przyznaje, że nie potrafi, książę zarzuca mu, że mimo to chciałby kierować nim jak instrumentem. Wniosek: Służba Klaudiuszowi niszczy wiarygodność dawnych przyjaciół, bo ich poufałość ma tylko wydobyć z Hamleta jego tajemnicę.

Wspólna zbrodnia, która nie zapewnia wzajemnej wierności. Balladyna zdobywa władzę dzięki pomocy Kostryna, dowódcy straży i wspólnika jej zbrodni. Po zwycięstwie mówi mu, że zasłużył na połowę kraju. Obiecuje dzielić z nim wszystko i częstuje go chlebem. Kroi bochenek nożem zatrutym po jednej stronie. Sama je bezpieczny kawałek, a Kostrynowi podaje truciznę. W sali tronowej mężczyzna upada i oskarża ją o otrucie. Balladyna każe go wynieść, udając, że przemawia przez niego gorączka. Wniosek: Sojusz oparty na wspólnej korzyści przestaje chronić Kostryna, gdy jego obecność staje się przeszkodą w dalszych planach Balladyny.

Zdrada bliskich pod wpływem obietnicy własnej korzyści. Edmund, jeden z czworga rodzeństwa, które trafiło do Narnii, spotyka Białą Czarownicę. Władczyni częstuje go zaczarowanymi słodyczami i obiecuje mu wyróżnienie, jeśli przyprowadzi pozostałe dzieci. Chłopiec zaczyna działać po jej stronie. Ukrywa przed rodzeństwem prawdę o spotkaniu, a potem przekazuje Czarownicy wiadomości, które zagrażają jego bliskim. Wierzy, że zasłużył na nagrodę. Czarownica jednak traktuje go okrutnie i upokarza. Wniosek: Obietnica wyjątkowej pozycji osłabia lojalność Edmunda, ponieważ każe mu oceniać bliskich według tego, ile może na nich zyskać.

Zdrada kraju jako ciemna strona szlacheckiej przeszłości. Podczas wesela w Bronowicach Pan Młody, poeta pochodzący ze szlachty, spotyka zjawę Hetmana. To duch Franciszka Ksawerego Branickiego, kojarzonego ze zdradą Polski. Towarzyszą mu diabły, które dręczą go i przypominają o rosyjskich pieniądzach. Złoto pali Hetmana, lecz nadal pogardza on Polską i chłopami. Wyśmiewa małżeństwo Pana Młodego z wiejską dziewczyną i próbuje przywołać wspólne szlacheckie pochodzenie. Pan Młody odrzuca zjawę. Wniosek: Zjawa Hetmana przypomina Panu Młodemu, że szlacheckie pochodzenie samo w sobie nie daje powodu do dumy, skoro łączy się również z historią zdrady.

Obietnica zachowana mimo śmierci osoby, której ją dano. Ben Weatherstaff, stary ogrodnik w angielskiej posiadłości, pamięta prośbę swojej dawnej pani, Lilias Craven. Chciała, żeby w razie jej choroby lub śmierci opiekował się ukochanymi różami. Po jej śmierci mąż zakazuje wstępu do ogrodu. Ben mimo to przechodzi przez mur i wykonuje najpotrzebniejsze prace. Przestaje dopiero wtedy, gdy dokucza mu reumatyzm. Po latach wyjawia dzieciom swój sekret i tłumaczy, że polecenie zmarłej pani otrzymał wcześniej. Wniosek: Ben pozostaje wierny zmarłej bez nadziei na jej wdzięczność, dlatego dotrzymana obietnica wyraża przywiązanie trwalsze niż nakaz obecnego właściciela.

Wierność zmarłemu podtrzymuje dawną nienawiść. Gerwazy, dawny sługa Stolnika Horeszki, przeżył śmierć swojego pana zastrzelonego przez Jacka Soplicę. Nadal strzeże zamku i pamięci Horeszków. Hrabiemu, krewnemu zmarłego, opowiada o dawnym właścicielu i jego krzywdzie. Nie chce dopuścić do zgody z rodziną zabójcy. Kiedy spór o zamek się zaostrza, namawia Hrabiego do zbrojnego wystąpienia przeciw Soplicom. Prywatną zemstę przedstawia jako powinność wynikającą z odziedziczonego nazwiska. Wniosek: Wierność Gerwazego przenosi krzywdę z przeszłości na następne pokolenie, dlatego przywiązanie do zmarłego może utrudniać uczciwą ocenę żyjących.

Wierność przyjaciołom mimo tortur. Jan Bytnar, pseudonim Rudy, harcerz działający w konspiracji podczas niemieckiej okupacji, zostaje aresztowany. Gestapo, niemiecka tajna policja, chce wymusić na nim informacje o współpracownikach. Rudy jest brutalnie bity i coraz bardziej wyczerpany. Wie, że każde podane nazwisko może narazić kolegów na schwytanie. Mimo cierpienia nie wydaje przyjaciół. Wniosek: Milczenie Rudego chroni ludzi, których nie ma przy nim, dlatego wierność oznacza tutaj odpowiedzialność za cudze bezpieczeństwo mimo własnego cierpienia.

Lojalność silniejsza od strachu o własne życie. Petroniusz, rzymski arystokrata związany z dworem Nerona, dowiaduje się, że Ligia, ukochana jego siostrzeńca Winicjusza, została uwięziona wraz z chrześcijanami. Sam stracił łaskę cesarza i wie, że jego życie jest zagrożone. Mimo to doradza Winicjuszowi uwolnienie dziewczyny oraz ucieczkę. Przyznaje, że po ich wyjeździe gniew Nerona spadłby na niego. Bierze płaszcz i broń, po czym idzie razem z siostrzeńcem pod więzienie, szukać możliwości ratunku. Wniosek: Pomoc Petroniusza nie zależy od zachowania własnego bezpieczeństwa, dlatego osobista lojalność okazuje się silniejsza od ostrożności potrzebnej do przetrwania na dworze.

Przyjaciela nie odrzuca się dla wygody i uznania grupy. Jack Will, uczeń amerykańskiej szkoły, ma wykonać projekt z Augustem Pullmanem, chłopcem o zniekształconej od urodzenia twarzy. Inny uczeń, Julian, namawia Jacka do zmiany partnera. Sugeruje, że współpraca z Augustem jest czymś przykrym. Sam zwraca się do nauczycielki i przedstawia pomysł wspólnego projektu z Jackiem, jakby już go uzgodnili. Jack przerywa rozmowę i odmawia zmiany. Pozostaje w parze z Augustem, choć ten nadal jest na niego obrażony. Wniosek: Odmowa Jacka potwierdza, że przyjaźń jest jego własnym wyborem, dlatego lojalność wymaga czasem odrzucenia ułatwień proponowanych przez wpływowego kolegę.