Odwaga

Odwaga przed pierwszym spotkaniem ze smokiem. Hobbit Bilbo Baggins samotnie schodzi tajnym tunelem do wnętrza Samotnej Góry. Dostrzega czerwony blask, czuje narastające gorąco i słyszy chrapanie ogromnego śpiącego zwierzęcia. Na chwilę się zatrzymuje, lecz podejmuje dalszą drogę i dociera do komnaty Smauga. Narrator mówi, że największym dowodem męstwa jest właśnie ta decyzja podjęta jeszcze przed zobaczeniem smoka. W komnacie Bilbo zabiera smokowi złoty puchar. Wniosek: Dla Bilba odwaga oznacza gotowość do wejścia w nieznane, mimo że nie ma pewności, czy zdoła sprostać zagrożeniu.

Odwaga wyrażona w sprowadzeniu pomocy dla zagrożonego człowieka. Huck Finn, przyjaciel Tomka Sawyera, podsłuchuje przestępcę Indianina Joego i jego wspólnika w pobliżu domu wdowy Douglas. Słyszy, że Joe chce okaleczyć wdowę, bo jej zmarły mąż, sędzia, kazał go kiedyś wychłostać. Chłopiec boi się przestępcy, lecz nie pozostawia wdowy bez ratunku: biegnie po pomoc do Walijczyka i jego synów. Huck prosi, żeby nikomu nie mówili, że to on ich zawiadomił, bo boi się zemsty Indianina Joego. Walijczyk z synami ruszają na pomoc i przeganiają bandytów. Wniosek: O wartości odwagi Hucka decyduje troska o zagrożoną osobę, a uznanie otoczenia nie jest mu potrzebne do działania.

Osobista odwaga w walce z okupacyjnym upokorzeniem. Aleksy Dawidowski, pseudonim Alek, harcerz działający w okupowanej Warszawie, podejmuje się zdjęcia niemieckiej tablicy, którą okupanci zasłonili polski napis na Pomniku Kopernika. Miejsce znajduje się w centrum Warszawy, w pobliżu siedziby policji, więc działanie grozi wykryciem i aresztowaniem. Chłopak sprawdza mocowanie, odkręca śruby i usuwa płytę, którą następnie ukrywa w śniegu. Niemcy chcieli, żeby Kopernik uchodził za Niemca. Zdjęcie tablicy jest odpowiedzią na to kłamstwo. W odwecie Niemcy demontują Pomnik Kilińskiego i ukrywają go w Muzeum Narodowym. Alek umieszcza na murze muzeum napis w imieniu Kilińskiego. Wniosek: Pod okupacją odwaga obejmuje także obronę godności i kultury, bo nawet symboliczny sprzeciw naraża człowieka na rzeczywistą przemoc.

Świadome podjęcie niebezpieczeństwa dla skutecznej obrony. Podczas oblężenia Jasnej Góry szczególnie groźna jest wielka szwedzka kolubryna, czyli ogromne działo. Kmicic, występujący jako Babinicz, proponuje, że sam przedostanie się do działa i rozsadzi je prochem. W ciemną noc zakrada się sam, bo większy oddział od razu by zauważono. Działo wylatuje w powietrze, a ogłuszony wybuchem Kmicic trafia do niewoli Szwedów. Wniosek: Odwaga ma tu sens dzięki celowi, któremu służy: ryzyko jednej osoby zwiększa szanse obrony całej wspólnoty.

Odwaga wypowiedzenia prawdy, której inni nie chcą przyznać. Cesarz zamawia strój u oszustów podających się za tkaczy. Zapewniają oni, że tkaniny nie dostrzegą ludzie głupi albo niegodni swoich urzędów. Podczas uroczystego pochodu wszyscy chwalą więc nieistniejące szaty. Dziecko mówi głośno, że cesarz jest nagi. Nie podtrzymuje pozorów, za którymi schowali się dorośli. Jego słowa zaczynają przechodzić z ust do ust. W końcu cały tłum powtarza to, czego wcześniej nikt nie chciał powiedzieć. Wniosek: Głos dziecka uwalnia innych od lęku przed ośmieszeniem: publiczne nazwanie prawdy może osłabić presję zgodnego udawania.

Odwaga sprzeciwu, gdy przeciwnikiem jest ojciec i król. Hajmon, syn króla Teb Kreona i narzeczony skazanej na śmierć Antygony, próbuje przekonać ojca do zmiany wyroku. Mówi, że mieszkańcy miasta podziwiają dziewczynę za pogrzebanie brata, choć boją się powiedzieć to władcy. Początkowo zwraca się do Kreona z szacunkiem. Gdy król uznaje każde odmienne zdanie za nieposłuszeństwo, Hajmon otwarcie zaprzecza, że państwo należy do jednego człowieka. Kłótnia się zaostrza. Syn odchodzi bez pogodzenia się z ojcem. Wniosek: Hajmon ryzykuje utratę ojcowskiej przychylności, bo nawet syn ma obowiązek sprzeciwić się krzywdzie, którą wyrządza ojciec.

Odwaga w obronie godności obrażanego narodu. Kordian, młody polski podchorąży, zostaje schwytany po nieudanej próbie zabicia cara. Wielki książę Konstanty każe mu przeskoczyć konno piramidę karabinów z wystawionymi bagnetami. Chce sprawdzić jego odwagę. Kordian nie zamierza ryzykować tylko po to, by ocalić życie. Kiedy jednak Konstanty wyśmiewa Polaków jako tchórzy, prosi o konia. Rozpędza go i wykonuje niebezpieczny skok. Żołnierze wiwatują, a Konstanty obejmuje młodego więźnia. Wniosek: Ryzyko podjęte przez Kordiana służy obronie wspólnej godności, więc osobista odwaga zyskuje znaczenie dla ludzi, których reprezentuje.

Odwaga połączona z rozpoznaniem największego zagrożenia. Edmund, chłopiec, który wraz z rodzeństwem trafił do Narnii, bierze udział w bitwie przeciw Białej Czarownicy. Wcześniej jej zaufał i zdradził bliskich, ale poznał już jej okrucieństwo. Czarownica walczy za pomocą różdżki, którą zamienia przeciwników w kamień. Edmund uderza w ten przedmiot i go niszczy. Odbiera przeciwniczce groźną broń, sam jednak zostaje ciężko ranny. Jego siostra Łucja ratuje mu życie swoim leczniczym napojem. Wniosek: Czyn Edmunda łączy gotowość do ryzyka z rozsądnym wyborem celu, dzięki czemu odwaga może pomóc całej walczącej grupie.

Spokojny opór człowieka pozbawionego władzy. Ksiądz Piotr, bernardyn pomagający więzionej młodzieży, staje przed Senatorem Nowosilcowem, carskim urzędnikiem w Wilnie. Senator żąda nazwiska osoby, która powiedziała zakonnikowi o katowaniu ucznia Rollisona. Grozi mu karą, lecz ksiądz nie wydaje swojego rozmówcy. Jeden z urzędników uderza go w twarz. Piotr nie wycofuje słów i nie próbuje przypodobać się prześladowcom. Modli się o wybaczenie Doktorowi, który polecił go spoliczkować, nadal stojąc wśród wrogich mu ludzi. Wniosek: Odwaga księdza Piotra polega na odmowie współpracy z krzywdzicielami, choć nie ma środków, by ochronić samego siebie przed ich przemocą.

Odwaga wyrastająca z troski o bezbronną osobę. Ursus, wierny opiekun Ligii, trafia na rzymską arenę podczas prześladowań chrześcijan. Widzi Ligię przywiązaną do rogów ogromnego tura. Dziewczyna nie może sama się uwolnić. Ursus staje przed rozpędzonym zwierzęciem i chwyta je za rogi. Zmaga się z nim na oczach tłumu, aż skręca mu kark. Potem uwalnia Ligię z więzów i bierze ją na ręce. Widzowie, poruszeni walką, żądają dla obojga łaski. Wniosek: Odwaga Ursusa ma wyraźny cel poza nim samym: siła i gotowość do ryzyka służą ratowaniu osoby całkowicie od niego zależnej.

Odwaga spotkania z zabójcą własnego dziecka. Priam, stary król Troi, chce odzyskać ciało syna, Hektora, zabitego przez Achillesa. Wyrusza do obozu Greków z darami na okup. Wchodzi do namiotu wojownika, który pozbawił go dziecka. Obejmuje jego kolana i całuje ręce odpowiedzialne za śmierć syna. Prosi Achillesa, żeby pomyślał o własnym ojcu. Obaj płaczą. W końcu grecki bohater oddaje ciało i obiecuje przerwę w walkach, potrzebną na pogrzeb. Wniosek: Odwaga Priama polega na przezwyciężeniu bólu i wrogości, aby domagać się szacunku dla zmarłego bez użycia siły.

Opanowanie w chwili nagłego zagrożenia. Podczas polowania w litewskim lesie Tadeusz Soplica i Hrabia, dwaj młodzi szlachcice, pozostają na stanowiskach, gdy inni myśliwi biegną w głąb lasu. Rusza na nich niedźwiedź. Strzelają, ale chybiają i zaczynają uciekać. W ostatniej chwili pada celny strzał. Niedźwiedź ginie. Później wychodzi na jaw, że strzelał ksiądz Robak, zakonnik mieszkający w Soplicowie. Po uratowaniu młodych ludzi odchodzi i nie czeka na pochwały. Wniosek: Odwaga Robaka łączy sprawność z opanowaniem, dlatego w niebezpieczeństwie więcej znaczy skuteczna pomoc niż chęć wyróżnienia się przed innymi.

Odwaga sprawdzona w samotnej walce. Tristan, rycerz króla Marka, przybywa do Irlandii, gdzie ludzi przeraża smok. Król obiecał rękę córki temu, kto zabije potwora. Tristan podejmuje walkę, choć musi polegać na własnych siłach. Traci konia, ale w końcu zwycięża. Wycina język smoka jako dowód swojego czynu. Trucizna z języka osłabia go tak bardzo, że pada bez przytomności. Tymczasem inny człowiek odcina głowę martwego potwora i próbuje przypisać sobie zwycięstwo. Wniosek: Walka Tristana uczy oddzielać odwagę od rozgłosu, ponieważ rzeczywisty sprawca bohaterskiego czynu może pozostać bezbronny, gdy inni zbierają pochwały.

Obrona własnej woli mimo bezpośredniej groźby. Dunia, siostra ubogiego byłego studenta Raskolnikowa, przychodzi do mieszkania Swidrygajłowa, swojego dawnego pracodawcy. Mężczyzna zamyka drzwi i próbuje wymusić na niej miłość. Daje do zrozumienia, że może pomóc jej bratu, którego przestępstwo poznał. Dunia sięga po przyniesiony rewolwer. Strzela, lecz nie zabija napastnika. Nawet gdy odkłada broń, stanowczo odmawia mu uczucia. Swidrygajłow pyta, czy istnieje dla niego choćby nadzieja, a po jej zaprzeczeniu pozwala jej odejść. Wniosek: Odwaga Duni chroni jej prawo do decydowania o sobie, gdy groźba przemocy i obietnica pomocy mają wymusić zgodę.

Odwaga bez wsparcia własnej grupy. Ernest Nemeczek, najmniejszy z chłopców broniących placu przy ulicy Pawła, przedostaje się do obozu Czerwonych Koszul. Ukryty słyszy rozmowy przeciwników i zdradę kolegi, Geréba. Wychodzi z kryjówki, żeby zaprotestować. Feri Acz, przywódca wrogiej grupy, podziwia jego śmiałość i proponuje mu przejście na swoją stronę. Nemeczek odmawia. Chłopcy zanurzają go w zimnej wodzie. Przemoczony wraca sam, a przeciwnicy oddają mu honory, kiedy opuszcza ich obóz. Wniosek: Nemeczek jest najsłabszy i sam przeciw całej grupie, więc jego odwaga wyrasta z przekonań, które są dla niego ważniejsze niż bezpieczeństwo.

Przechwałki zastępujące prawdziwą odwagę. Papkin, ubogi szlachcic bywający u Cześnika Raptusiewicza, chętnie opowiada o swoich pojedynkach i niezwykłej odwadze. Gdy wybucha spór o mur dzielący zamek, Cześnik posyła go do usunięcia murarzy sąsiada. Papkin woli dowodzić z daleka. Przynagla innych do walki, a sam zachowuje bezpieczny odstęp. Dopiero po zakończeniu starcia nabiera śmiałości. Próbuje przedstawić Wacława, syna sąsiada, jako własnego jeńca, choć ten dobrowolnie pozwala się zabrać. Wniosek: Zachowanie Papkina ułatwia odróżnienie odwagi od pozowania na bohatera, bo opowieści o własnych zasługach nie wymagają żadnego rzeczywistego ryzyka.