Wina i kara

Wyrok sądu to jeszcze nie skrucha. Biedny były student Raskolnikow zabija lichwiarkę, czyli kobietę pożyczającą pieniądze na wysoki procent, Alonę Iwanownę, a następnie jej siostrę Lizawietę, która niespodziewanie pojawia się w mieszkaniu. Po zbrodni ma gorączkę, boi się i czuje się odcięty od ludzi. Mimo to długo wierzy w swoją teorię, według której wybitnym ludziom wolno łamać prawo. Sam przyznaje się do winy, więc sąd łagodzi wyrok: Raskolnikow dostaje osiem lat katorgi, czyli ciężkich robót na Syberii. Na katordze długo nie żałuje zabójstwa. Wstydzi się tylko tego, że okazał się słaby. Wniosek: Odpokutowanie winy wymaga także zmiany sposobu myślenia, bo samo cierpienie sprawcy nie oznacza zrozumienia krzywdy ofiar.

Poczucie winy silniejsze od prób ukrycia zbrodni. Lady Makbet, która namówiła męża do zabójstwa króla Dunkana, początkowo uważa, że po zbrodni wystarczy obmyć ręce, aby usunąć ślady czynu. Później chodzi nocą we śnie i ciągle myje ręce, próbując zmyć krew, której nie ma. Mówi przy tym przez sen o zbrodniach, a słyszą to dama dworu i lekarz. Lekarz mówi, że chorej bardziej potrzebny jest ksiądz. Bohaterka traci spokój, kontrolę nad sobą i w końcu umiera. Wniosek: Wyrzuty sumienia mogą stać się wewnętrzną karą, która działa nawet wtedy, gdy sprawcy udaje się uniknąć ludzkiego sądu.

Sprawczyni wydająca wyroki na własne czyny. Po zdobyciu tronu Balladyna musi osądzić sprawy, których ukrytą sprawczynią jest ona sama. Lekarz zgłasza otrucie Kostryna, wspólnika królowej. Filon, który znalazł w lesie ciało jej siostry, Aliny, zgłasza zabójstwo. Matka Balladyny, Wdowa, skarży się na krzywdę wyrządzoną jej przez córkę. Kanclerz wyjaśnia, że wyrok należy wydać także wtedy, gdy winnego jeszcze nie wskazano. Królowa trzy razy skazuje nieznanego sprawcę na śmierć, choć wie, że chodzi o nią samą. Po ostatnim wyroku ginie rażona piorunem. Wniosek: W dramacie nawet królewska władza nie chroni przed karą za własne zbrodnie.

Pośmiertna kara za krzywdzenie bezbronnych. Widmo Złego Pana, czyli okrutnego dziedzica, cierpi głód i pragnienie, a nocne ptaki nie dopuszczają go do podawanego jedzenia. Kruk przypomina chłostę wymierzoną głodnemu człowiekowi za zabranie kilku jabłek. Sowa opowiada o wypędzeniu żebraczki z dzieckiem na mróz, co doprowadziło do ich śmierci. Ptaki to dusze ludzi, których skrzywdził. Teraz nie pozwalają mu nic zjeść. Obrzęd nie może mu pomóc. Cierpi głód tak samo, jak cierpieli przez niego inni. Widmo wypowiada przestrogę: kto nie miał litości dla ludzi, ten nie dostanie od nich pomocy. Wniosek: Według ludowej sprawiedliwości kara za okrucieństwo odpowiada cierpieniu wyrządzonemu bezbronnym.

Własna klątwa i kara za czyny popełnione bez znajomości swojego pochodzenia. Edyp, król Teb, przeklina zabójcę poprzedniego króla, Lajosa, i nakazuje wykluczyć go ze wspólnoty, nie wiedząc, że przeklina samego siebie. Z kolejnych zeznań wynika, że człowiek, którego zabił w kłótni, był jego ojcem, a żona, Jokasta, jest jego matką. Edyp wykłuwa sobie oczy i prosi o wygnanie. Kreon, brat Jokasty, chce najpierw zapytać bogów, co z nim zrobić. Wniosek: Człowiek może ponosić tragiczne skutki własnych czynów, choć nie znał wszystkich okoliczności.

Kara za słowo niezgodne z ideologią. W więzieniu Winston Smith, pracownik Ministerstwa Prawdy w Oceanii, spotyka poetę Amplefortha, który poprawiał dawne wiersze zgodnie z wymaganiami rządzącej krajem Partii. Aresztowany przypuszcza, że powodem zatrzymania było pozostawienie słowa „Bóg” w utworze Kiplinga, ponieważ nie znalazł odpowiedniego rymu. Nie zna jednak pewnej przyczyny uwięzienia. Po krótkiej rozmowie strażnicy wyprowadzają Amplefortha do pokoju 101. Wniosek: W Oceanii kara służy zastraszaniu, a niejasność zarzutów sprawia, że nawet posłuszeństwo nie daje człowiekowi poczucia bezpieczeństwa.

Kara zbudowana z własnych codziennych zaniedbań. Ebenezer Scrooge, londyński skąpiec, spotyka ducha Jakuba Marleya, swojego zmarłego wspólnika. Zjawa jest obciążona długim łańcuchem. Wyjaśnia, że sama wykuwała go za życia, skupiając się wyłącznie na interesach. Teraz musi błąkać się po świecie. Widzi cudze cierpienie, ale nie potrafi już nikomu pomóc. Ostrzega Scrooge’a, że on również przygotowuje sobie taki los. Zapowiada wizytę trzech duchów, które dadzą mu możliwość zmiany. Wniosek: Kara Marleya wynika z zaniedbania innych ludzi, więc odpowiedzialność obejmuje także dobro, którego człowiek nie chciał uczynić.

Spryt, który tylko odsuwa poniesienie kary. Syzyf, król Koryntu, bywa gościem bogów, ale zdradza ludziom ich tajemnice. Zeus wysyła po niego Tanatosa, boga śmierci. Syzyf więzi przybysza, przez co ludzie przestają umierać. Po uwolnieniu Tanatosa król trafia do podziemi. Kolejnym podstępem uzyskuje zgodę na powrót do żywych i długo unika śmierci. W końcu bogowie przypominają sobie o uciekinierze. Każą mu wtaczać na górę głaz, który za każdym razem spada tuż przed osiągnięciem szczytu. Wniosek: Kara Syzyfa odbiera mu to, w czym wcześniej był skuteczny: możliwość zakończenia trudnej sytuacji dzięki własnej pomysłowości.

Pokuta, która odbiera nawet rodzinne pocieszenie. Ksiądz Robak naprawdę nazywa się Jacek Soplica. Przed laty zabił Stolnika Horeszkę, a później ukrył swoje nazwisko i został zakonnikiem. Jego syn Tadeusz nie zna tej tajemnicy. Gdy młodzieniec wyjeżdża z Soplicowa, ciężko ranny Robak obejmuje go i błogosławi. Brat Jacka, Sędzia, pyta, dlaczego nie wyjawił synowi prawdy. Jacek odpowiada, że bardzo tego pragnął. Zrezygnował jednak z tej pociechy jako ofiary za dawne grzechy. Wniosek: Jacek sam wyznacza sobie pokutę, co dowodzi, że poczucie winy może ograniczać człowieka także bez wyroku sądu.

Świadomość winy staje się osobistą karą. Kreon, król Teb, skazał Antygonę za pochowanie brata wbrew jego zakazowi. Gdy próbuje cofnąć decyzję, jest już za późno. Po śmierci dziewczyny życie odbierają sobie także syn Kreona, Hajmon, i żona władcy, Eurydyka. Kreon przyznaje, że to on doprowadził rodzinę do nieszczęścia. Prosi, żeby go zabrano, i pragnie śmierci, lecz pozostaje żywy pośród skutków własnych decyzji. Wniosek: Kreon nie zostaje osądzony przez poddanych, ale rozpoznanie własnej odpowiedzialności odbiera mu sens władzy, którą wcześniej stawiał ponad rodziną.

Skrucha wymaga porzucenia korzyści ze zbrodni. Klaudiusz, król Danii, zabił brata, przejął jego tron i poślubił wdowę po nim. Po przedstawieniu przygotowanym przez Hamleta, syna zamordowanego, zostaje sam i próbuje się modlić. Rozpoznaje ciężar własnego czynu. Wie jednak, że nadal chce zachować koronę i królową, czyli to, co zdobył przez zabójstwo. Nie umie pogodzić tego pragnienia z prośbą o przebaczenie. Klęka, lecz ostatecznie przyznaje, że jego słowa nie są zgodne z myślami. Wniosek: Klaudiusz odczuwa winę, ale przywiązanie do zdobytych korzyści zatrzymuje go przed zmianą, bez której sama modlitwa nie przynosi pojednania.

Kara wydana bez zrozumienia cudzego zachowania. Ernest Nemeczek, najmniejszy z chłopców broniących placu zabaw, należy też do Związku Kitowców. Podczas zebrania zauważa Geréba, kolegę współpracującego z przeciwnikami. Wychodzi, ponieważ musi ostrzec przywódcę grupy, Bokę. Członkowie związku uznają jego odejście za zdradę i za karę zapisują jego nazwisko małymi literami. Nie znają powodów jego zachowania. Dopiero później dowiadują się, jak bardzo zasłużył się w obronie placu, i postanawiają przywrócić mu dobre imię. Wniosek: Kitowcy krzywdzą Nemeczka, gdy mylą nieposłuszeństwo z winą, dlatego sprawiedliwa kara wymaga poznania powodów czynu przed wydaniem oceny.

Nagroda od władcy nie ucisza poczucia winy. Chilon Chilonides, oszust pomagający oskarżyć chrześcijan o pożar Rzymu, otrzymuje bogactwo i przychylność cesarza Nerona. Musi jednak oglądać śmierć ludzi, których wydał. W czasie widowisk coraz gorzej znosi cierpienie skazanych. Bladnie i drży, a wspomnienie ofiar nie pozwala mu cieszyć się nagrodą. Prosi o możliwość opuszczenia igrzysk. Otaczający go dworzanie szydzą z jego słabości i nie zamierzają oszczędzić mu dalszych widoków. Wniosek: Los Chilona rozdziela powodzenie od spokoju sumienia: nagroda otrzymana za krzywdę nie chroni przed cierpieniem wywołanym świadomością własnego udziału.

Kara za bójkę pomijająca wcześniejsze upokorzenia. Andrzej Radek, syn ubogiego chłopa, uczy się w gimnazjum w Klerykowie. Kolega Tymkiewicz drwi z jego pochodzenia i sposobu mówienia. Radek długo znosi zaczepki, aż w końcu rzuca się na prześladowcę i go bije. Dyrektor postanawia usunąć Radka ze szkoły. Dla biednego ucznia oznaczałoby to utratę ciężko zdobytej szansy na naukę. Dopiero wstawiennictwo kolegi, Marcina Borowicza, doprowadza do cofnięcia kary. Radek ma przeprosić Tymkiewicza. Wniosek: Ocena samej bójki pomija upokorzenia Radka, dlatego kara oderwana od okoliczności może utrwalić przewagę osoby, która sprowokowała konflikt.

Kara dosięga człowieka chronionego przez władzę. Doktor służy Senatorowi Nowosilcowowi, carskiemu urzędnikowi prześladującemu polskich więźniów w Wilnie. Zabiega o jego względy i uczestniczy w rozmowach o dręczonym młodym Rollisonie. Ksiądz Piotr, który staje w obronie więźnia, zapowiada Doktorowi bliską śmierć. Doktor lekceważy ostrzeżenie. Później, podczas przyjęcia u Senatora, przychodzi wiadomość, że zginął rażony piorunem. Goście łączą nagłe zdarzenie z wcześniejszymi słowami zakonnika. Wniosek: Śmierć Doktora przypomina, że bezkarność zapewniana przez władzę nie usuwa winy, a za krzywdę więźniów trzeba odpowiedzieć także poza ludzkim sądem.

Kara łagodniejsza od śmierci odbiera bliskość. Romeo, młody członek rodu Montekich, zabija Tybalta, krewnego swojej świeżo poślubionej żony Julii. Mści w ten sposób śmierć przyjaciela, Merkucja. Książę Werony wysłuchuje relacji o zajściu. Skazuje Romea na wygnanie z miasta. Romeo ukrywa się u brata Laurentego. Gdy dowiaduje się o wyroku, wpada w rozpacz, bo wygnanie oddziela go od Julii. Nie potrafi przyjąć pocieszenia, że ocalił życie. Wniosek: Romeo mierzy surowość kary utratą ukochanej, dlatego prawna łagodność wyroku nie musi oznaczać, że skazany potrafi go znieść.