Przemijanie

Przemijanie jako stała cecha ludzkiego doświadczenia. Kohelet pisze, że pokolenia ludzi przychodzą i odchodzą, a ziemia trwa zawsze. Słońce ciągle wschodzi i zachodzi, a to, co zrobi człowiek, nie przetrwa wiecznie. W rozdziale trzecim pojawiają się pary przeciwieństw: narodziny i śmierć, budowanie i burzenie, płacz i śmiech. Każda sytuacja ma swój czas i żadnej nie można zatrzymać na zawsze. Wszystko jest marnością, czyli czymś nietrwałym. Wniosek: Przemijanie ogranicza ludzkie plany, bo człowiek nie może zachować na zawsze tego, co ma.

Krótkie ludzkie życie i wieczność Boga. Psalm 90 zestawia boską wieczność z czasem człowieka: tysiąc lat jest dla Boga jak miniony dzień. Ludzkie istnienie przypomina trawę, która rano rozkwita, a wieczorem więdnie. Psalmista pisze o siedemdziesięciu latach życia, a przy większej sile o osiemdziesięciu, i dodaje, że czas szybko mija. Dlatego prosi Boga, żeby nauczył ludzi liczyć dni, czyli rozumieć, ile jest wart każdy z nich. Psalmista wie, że nie zatrzyma czasu. Prosi o mądrość i o Boże błogosławieństwo dla pracy ludzkich rąk. Wniosek: Przemijanie nie musi budzić rozpaczy: może skłaniać do mądrego i pracowitego życia.

Mechaniczne zabawki jako obraz krótkotrwałości ludzkich dążeń. Ignacy Rzecki, stary sprzedawca w sklepie Wokulskiego, nakręca sklepowe zabawki: tańczące pary, pociąg i cyrkowych pajaców. Patrzy na ich ruch, ale wie, że skończy się on, gdy sprężyny przestaną działać. Wówczas wszystkie figurki zostaną schowane do szafy, niezależnie od tego, jak efektowne były ich wcześniejsze popisy. Rzecki myśli wtedy coś gorzkiego: ludzie też myślą, że robią coś bardzo ważnego, a są jak nakręcane kukiełki, którym kiedyś skończy się sprężyna. Wniosek: Przemijanie każe wątpić, czy ludzkie sukcesy i zabiegi mają trwałą wartość.

Rytm przyrody trwający mimo zmian w ludzkim życiu. Cztery części powieści noszą nazwy kolejnych pór roku: jesieni, zimy, wiosny i lata. Życie mieszkańców wsi Lipce zależy od prac polowych, które zmieniają się razem z porami roku. Jesienią kopie się ziemniaki, zimą w polu nie ma pracy, a latem są żniwa. Przyroda narzuca mieszkańcom obowiązki niezależnie od ich osobistych dramatów. Poszczególni ludzie starzeją się i odchodzą, natomiast wieś musi dalej uprawiać ziemię. Wniosek: W porównaniu z nieustannym rytmem przyrody ludzkie życie okazuje się krótkim epizodem, którego koniec nie zatrzymuje świata.

Dawne obyczaje opisane w chwili, gdy zanikają. Już pełny tytuł zapowiada ostatni zajazd na Litwie, a wśród bohaterów pojawia się ostatni woźny trybunału, czyli sądowy urzędnik, który ogłaszał wyroki. Podczas finałowego poloneza pada przypuszczenie, że Podkomorzy może być ostatnim człowiekiem prowadzącym taniec w tak doskonały sposób. Wojski, prezentując dawny serwis, skarży się natomiast na wypieranie starych zwyczajów przez nową modę. Wniosek: Utrwalenie zanikających obyczajów pozwala zachować wspólnocie więź z przeszłością, nawet gdy dawnego sposobu życia nie można już przywrócić.

Przemijanie, które uświadamia wartość bliskiej istoty. Mały Książę, chłopiec podróżujący między planetami, odwiedza geografa. Opowiada mu o swojej róży, którą zostawił w domu. Uczony nie chce zapisać informacji o kwiecie, bo opisuje tylko rzeczy trwałe. Wyjaśnia, że róża może wkrótce zginąć. Chłopiec po raz pierwszy myśli o jej kruchości. Przypomina sobie, że zostawił ją samą, uzbrojoną jedynie w cztery kolce. Żałuje odlotu i rusza w dalszą podróż, wciąż myśląc o róży. Wniosek: Kruchość róży uświadamia Małemu Księciu, że bliskości nie można odkładać bez końca, bo czas na nią może się skończyć.

Teraźniejszość, która kończy się na naszych oczach. Ebenezer Scrooge, samotny londyński skąpiec, podróżuje z Duchem Tegorocznego Bożego Narodzenia. Na początku spotkania zjawa wygląda jak potężny mężczyzna w pełni sił. Podczas wędrówki Scrooge zauważa jednak, że jej włosy siwieją. Pyta, czy życie duchów trwa tak krótko. Przewodnik odpowiada, że jego czas skończy się o północy. Scrooge słucha uderzeń zegara, a Duch znika. Na jego miejscu pojawia się milcząca postać, która zabierze go w przyszłość. Wniosek: Starzejący się Duch przypomina, że możliwość zmiany własnego postępowania istnieje tylko teraz, a mijającego czasu nie da się odzyskać.

Starość, która zmienia pragnienia dawnego wędrowca. Skawiński, stary polski emigrant, zgłasza się po posadę latarnika w pobliżu Panamy. Konsul ma wątpliwości, czy tak wiekowy człowiek zdoła codziennie wchodzić na wysoką wieżę. Skawiński zaczyna błagać o przyjęcie. Mówi, że jest zmęczony tułaczką i potrzebuje miejsca, w którym wreszcie odpocznie. Poruszony konsul daje mu pracę. Jeszcze tego wieczoru starzec zapala światło w latarni. Wniosek: Upływ lat zmienia miarę szczęścia Skawińskiego: po życiu pełnym walki i podróży największą wartość ma dla niego spokój.

Lęk przed starością rozpoznaną w twarzach znajomych. Cecylia Kolichowska, właścicielka kamienicy, przyjmuje na imieninach swoje dawne przyjaciółki. Patrzy na ich siwe włosy, zmienione sylwetki i ślady starzenia. Pamięta, jak wyglądały przed laty, i trudno jej pogodzić tamte obrazy z obecnymi twarzami. Niepokoi ją myśl, że sama należy już do tej grupy. Przyglądając się gościom, zauważa także zmiany we własnym ciele. Wspólne spotkanie każe jej myśleć o przemijaniu własnej młodości. Wniosek: Kolichowska boleśnie przeżywa upływ czasu, ponieważ nadal ocenia siebie według wyglądu, który zachowała już tylko w pamięci.

Kolejne pokolenia przemijają jak liście. Pod Troją spotykają się dwaj przeciwnicy: grecki wojownik Diomedes i Glaukos, sprzymierzeniec Trojan z Licji. Diomedes pyta, z jakiego rodu pochodzi jego przeciwnik. Glaukos najpierw porównuje ludzkie pokolenia do liści. Jedne opadają na ziemię, a wiosną wyrastają następne. Podobnie jedni ludzie odchodzą, a inni zajmują ich miejsce. Dopiero potem opowiada o swoich przodkach i o bohaterze Bellerofoncie, którego jest wnukiem. Wniosek: Porównanie Glaukosa przypomina, że sława rodu nie powstrzymuje przemijania: każdy człowiek zajmuje w świecie miejsce tylko na pewien czas.

Czas potrzebny, by ból po stracie osłabł. Jan Kochanowski w Trenie XVI pisze o bólu po śmierci córki, Urszuli. Przyznaje, że człowiek nie jest odporny na cierpienie i nie potrafi nakazać sobie obojętności. Na końcu zwraca się do czasu. Prosi, żeby uleczył jego serce i stopniowo osłabił żal, z którym rozum sobie nie poradził. Wniosek: Poeta wiąże ulgę z upływem czasu, dlatego żałoba wymaga cierpliwości i nie poddaje się samym rozsądnym pouczeniom.

Starzejące się ciało i pamięć dawnej siły. Santiago, stary kubański rybak, podczas samotnej walki z wielką rybą jest zmęczony i cierpi z powodu poranionych dłoni. Przypomina sobie zawody w siłowaniu na rękę z czasów młodości. Przez dzień i noc mierzył się z potężnym robotnikiem portowym. W końcu zwyciężył, a ludzie zaczęli nazywać go mistrzem. Teraz znów potrzebuje wiary we własne możliwości. Wraca myślami do tamtego pojedynku i nadal trzyma linkę, choć ryba nie daje się podciągnąć. Wniosek: Starość odbiera Santiago część sprawności, ale dawne doświadczenia pomagają mu zachować poczucie własnej wartości mimo coraz słabszego ciała.

Całe życie mieszczące się w jednym dniu. Oskar, dziesięcioletni chłopiec umierający na białaczkę, dostaje od odwiedzającej go pani Róży niezwykłą roślinę z Sahary. Według jego opowieści przechodzi ona całe życie w ciągu jednego dnia. Rano chłopiec podlewa ją razem z rodzicami i panią Różą. Obserwuje, jak wyrastają łodyga i liście, pojawiają się kwiaty oraz nasiona, a wieczorem roślina więdnie. W liście do Boga Oskar pisze ze wzruszeniem, że ten drobny kwiat zdążył wypełnić całe swoje życie. Wniosek: Obserwacja rośliny pomaga Oskarowi spojrzeć na krótki czas bez uznawania go za czas stracony lub pozbawiony wartości.

Kruchość życia, która rodzi pytania o śmierć. Hiob, człowiek dotknięty utratą dzieci, majątku i zdrowia, w rozdziale czternastym rozmyśla o ludzkim życiu. Porównuje je do kwiatu, który szybko więdnie, i do znikającego cienia. Zauważa, że liczba dni człowieka jest ograniczona. Potem przywołuje ścięte drzewo: nawet stary korzeń może wypuścić pędy, gdy dotrze do niego woda. Przy myśli o zmarłym człowieku ta pewność znika. Hiob pyta, co dzieje się z człowiekiem, gdy jego życie dobiega końca. Wniosek: Porównanie z odrastającym drzewem pogłębia niepokój Hioba: świadomość przemijania rodzi pytania, na które obserwacja przyrody nie daje pewnej odpowiedzi.

Przyroda zaciera ślady wieloletniej obecności ludzi. Narrator ogląda puste miejsce po drewnianej cerkwi, którą zabrano ze wsi. Po budowli pozostał prostokąt nagiej gliny. Rozbiórka zajęła dwa miesiące, a narrator wyobraża sobie następny rok. Po raz pierwszy od dwustu lat w tym miejscu będą mogły wyrosnąć rośliny. Przypuszcza, że najpierw pojawią się pokrzywy, które zajmują opuszczone przez ludzi miejsca. Przybysz z aparatem pyta go, co wcześniej tu stało. Wniosek: Zanik śladów cerkwi uświadamia, że wielowiekowa obecność ludzi może szybko przestać być czytelna dla kogoś, kto przychodzi później.