Jednostka i społeczeństwo

Lekarz, który sprzeciwia się swojemu środowisku. Tomasz Judym, młody lekarz z biednej rodziny, wrócił z pracy w paryskich klinikach. Na spotkaniu warszawskich lekarzy u doktora Czernisza wygłasza odczyt, czyli wykład, o higienie. Opisuje paryskie noclegownie i dzielnice biedoty, a potem takie same miejsca w Warszawie i na wsi. Mówi, że lekarze umieją dbać o zdrowie bogatych, ale godzą się na to, że biedni chorują w ciasnych mieszkaniach i szkodliwych fabrykach. Słuchacze przyjmują to chłodno, a jego pomysły uważają za mrzonki, czyli marzenia nie do spełnienia. Judym przerywa odczyt przed ostatnią częścią. W późniejszej dyskusji traci pewność siebie i czuje się ośmieszony. Po spotkaniu Judym czuje się samotny w środowisku lekarzy, choć koledzy nadal witają go uprzejmie. Wniosek: Środowisko zawodowe może izolować człowieka, który kwestionuje jego wygodne, utrwalone przyzwyczajenia, nawet bez jawnej wrogości.

Plotki silniejsze od faktów. Paweł Cziczikow przyjeżdża do prowincjonalnego miasta. Jest uprzejmy, prawi komplementy i szybko zdobywa zaufanie urzędników i ziemian, którzy zapraszają go na przyjęcia. Gdy wychodzi na jaw, że skupuje martwe dusze, czyli zmarłych chłopów wciąż zapisanych w urzędowych spisach, miasto zaczyna go podejrzewać. Zamieszanie rośnie, kiedy zjawia się ziemianka Koroboczka. Sprzedała mu dusze i chce sprawdzić, ile są teraz warte. Jedni mówią, że Cziczikow chce porwać córkę gubernatora, inni, że fałszuje pieniądze. Urzędnicy zbierają się na naradę i rozważają nawet, czy nie jest przebranym Napoleonem. Nie potrafią jednak ustalić, kim on naprawdę jest. Wniosek: Społeczność, która ocenia ludzi po pozorach, równie łatwo ich wywyższa, jak potem w nich wątpi.

Sukces człowieka, który krzywdzi słabszych. Aptekarz Homais z miasteczka Yonville chce uchodzić za uczonego. Obiecuje wyleczyć oczy niewidomego żebraka, ale jego maść nie pomaga, a żebrak opowiada o tym ludziom. Homais nie przyznaje się do błędu. Pisze do gazety artykuły, w których przedstawia ślepca jako zagrożenie dla podróżnych, aż w końcu biedaka zamykają w przytułku. Po śmierci Karola Bovary’ego do Yonville przyjeżdżają kolejno trzej lekarze, ale żaden nie może się utrzymać, bo Homais stale im przeszkadza. Mieszkańcy szanują aptekarza, a powieść kończy się wiadomością, że Homais dostał Legię Honorową, najważniejsze francuskie odznaczenie. Wniosek: Społeczne uznanie może zdobyć człowiek, który dba o swój wizerunek kosztem osób słabszych od siebie.

Tłum silniejszy od własnych przekonań. Winston Smith pracuje w Ministerstwie Prawdy w Oceanii, państwie rządzonym przez Partię. Codziennie bierze udział w Dwóch Minutach Nienawiści. Na teleekranie, czyli ekranie, który nadaje program i jednocześnie podgląda ludzi, widać wtedy Emmanuela Goldsteina, którego Partia nazywa największym wrogiem państwa. Zebrani krzyczą i wyładowują gniew. Winston nie ufa Partii, ale po chwili zauważa, że sam wrzeszczy i kopie krzesło. Na koniec na ekranie pojawia się twarz Wielkiego Brata, przywódcy Partii. Ludzie oddychają z ulgą i zaczynają rytmicznie skandować jego inicjały: W-B. Wniosek: Emocje podsycane przez władzę mogą na chwilę zagłuszyć własne przekonania człowieka, nawet jeśli jej nie ufa.

Odmowa równego traktowania człowieka z niższej warstwy społecznej. Stanisław Wokulski, bogaty warszawski kupiec, przedstawia arystokratom projekt spółki handlowej. Zebrani chętnie liczą na zyski i chcą korzystać z jego doświadczenia. Tomasz Łęcki, zubożały arystokrata, widzi w interesach z nim szansę odzyskania dawnego dostatku. Gdy jednak jego córka obraża kupca, Łęcki dziwi się, że Wokulski mógł poczuć się dotknięty. Traktuje go nadal jak człowieka niższego stanu. Zaskoczony jego wyjazdem do Paryża, martwi się o utratę potrzebnego wspólnika. Wniosek: Społeczeństwo oparte na dziedziczonych przywilejach może korzystać ze zdolności jednostki, a jednocześnie odmawiać jej równego traktowania.

Podporządkowanie własnego zdania żądaniom wspólnoty. Mieszkańcy Lipiec zbierają się w karczmie i domagają wygnania Jagny, wdowy po Macieju Borynie. Antek, syn zmarłego i dawny kochanek Jagny, słucha oskarżeń w gniewie. Zebrani spodziewają się, że wystąpi w jej obronie. Kiedy proszą go o zdanie, oświadcza jednak, że skoro żyje w gromadzie, będzie trzymał z gromadą. Pozostawia innym decyzję i wychodzi. Później cieśla Mateusz próbuje namówić go do pomocy, ale Antek ponownie odmawia. Wniosek: Potrzeba zachowania miejsca we wspólnocie może skłaniać do popierania zbiorowej krzywdy nawet człowieka, który odczuwa sprzeciw.

Samodzielna decyzja przełamująca wykluczenie w grupie. August Pullman, chłopiec z twarzą zniekształconą od urodzenia, podczas pierwszego szkolnego obiadu siedzi samotnie. Inni uczniowie przyglądają mu się i szepczą. Summer, dziewczynka z tej samej szkoły, przysiada się do niego i zaczyna zwykłą rozmowę. Koleżanka namawia ją, żeby wróciła do poprzedniego stolika. Summer zostaje, a nawet zaprasza tamtą, żeby do nich dołączyła. Kiedy koleżanka odchodzi, Summer rozmawia z Augustem o tym, że ich imiona kojarzą się z latem. Wniosek: Zmiana stosunku grupy do wykluczonej osoby może zacząć się od kogoś, kto nie potrzebuje zgody większości na okazanie życzliwości.

Różnica między oceną bliskich a opinią społeczeństwa. Zenon Ziembiewicz, prezydent miasta, przeżywa kryzys swojej działalności publicznej. Matka próbuje go pocieszyć: przypomina budowane mieszkania, pomoc dla bezrobotnych i dobroczynność w jego domu. Tłumaczy niepowodzenia brakiem pieniędzy, za który syn nie odpowiada. Zenon słucha, ale nie przyjmuje tego obrazu siebie. Pyta, czy po jego śmierci matka mówiłaby o nim tak samo. Potem stwierdza, że o człowieku decyduje także to, jak widzą go inni i jakie zajmuje miejsce w społeczeństwie. Wniosek: Życzliwa ocena najbliższych nie wystarcza, by usprawiedliwić publiczne działania człowieka przed ludźmi, którzy doświadczyli ich skutków.

Osobista strata zbliżająca do ludzi w podobnym położeniu. Sędzia Othon, surowy urzędnik z Oranu, trafia do obozu kwarantanny podczas epidemii dżumy. Jego mały syn umiera. Kiedy Othon może już opuścić odosobnienie, rozmawia z doktorem Rieux o powrocie do obozu. Chce tym razem pomagać przy organizacji życia przetrzymywanych tam ludzi. Wyznaje, że dzięki temu czułby się mniej oddalony od zmarłego dziecka. Lekarz obiecuje zająć się jego prośbą i pomóc mu znaleźć zajęcie. Wniosek: Cierpienie zmienia stosunek Othona do innych: osobista strata skłania go do dobrowolnej pomocy ludziom, których los wcześniej mógł oceniać z dystansu.

Akceptacja zdobywana przez zwykłą życzliwość dla ludzi. Rodion Raskolnikow, były student skazany za dwa zabójstwa, odbywa karę na Syberii. Trzyma się z dala od współwięźniów, którzy go nie lubią. Dziwi go za to ich serdeczny stosunek do Soni, młodej kobiety przyjeżdżającej do niego w odwiedziny. Sonia pomaga skazańcom pisać listy i pośredniczy w kontaktach z ich bliskimi. Zawsze wita ich życzliwie. Kiedy pojawia się przy miejscu pracy więźniów, ci zdejmują przed nią czapki i pozdrawiają ją z uśmiechem. Wniosek: Przykład Soni wiąże przynależność do wspólnoty z codzienną troską o innych, której samo wykształcenie ani przekonanie o własnej wyjątkowości nie zastąpią.

Otoczenie przekonujące młodego człowieka, że uczciwość przeszkadza. Eugeniusz de Rastignac, ubogi student prawa, mieszka w paryskim pensjonacie. Jego sąsiad Vautrin, przestępca ukrywający swoją przeszłość, przedstawia mu możliwe drogi kariery. Wylicza lata biedy, które czekają początkującego prawnika, i niewielką liczbę dobrych posad. Tłumaczy, że o powodzeniu decydują znajomości oraz gotowość do politycznych przysług. Przedstawia walkę o awans jako bezwzględną konkurencję. Podsuwa też możliwość bogatego małżeństwa, ale uprzedza, że żona może za pieniądze żądać całkowitego posłuszeństwa. Wniosek: Vautrin wykorzystuje prawdziwe nierówności społeczne, by przedstawić porzucenie zasad jako rozsądny warunek sukcesu i osłabić moralny opór młodego człowieka.

Pisarz niszczony przez nagonkę własnego środowiska. Mistrz, moskiewski pisarz, tworzy powieść o Poncjuszu Piłacie. Po opublikowaniu fragmentu spotyka się z gwałtownymi atakami w prasie. Krytycy, między innymi Łatuński, oskarżają go o przemycanie do literatury treści religijnych. Mistrz początkowo próbuje zrozumieć wrogie artykuły, ale kolejne napaści coraz bardziej go przytłaczają. Zaczyna bać się rzeczy niezwiązanych z książką. Nie potrafi zasnąć w ciemności i musi zostawiać zapaloną lampę, wyobrażając sobie zimne macki ośmiornicy zbliżające się do jego serca. Wniosek: Nagonka środowiska literackiego odbiera Mistrzowi poczucie bezpieczeństwa, ponieważ odrzucenie jego pracy zamienia się w oskarżenie wymierzone w niego samego.

Przynależność do grupy broniona mimo utraty majątku. Mieszkańcy zaścianka Dobrzyńskich są szlachtą, choć żyją biednie i sami pracują na roli. Dawny majątek rodu zmalał, ale jego członkowie nadal pilnują oznak swojego pochodzenia. Narrator opisuje ich ubrania oraz obyczaje, po których można odróżnić ich od chłopów. W dni powszednie noszą białe kapoty, a od święta kontusze. Szlachcianki pasą bydło w trzewikach i pracują w rękawiczkach. Wniosek: Dobrzyńscy zachowują poczucie wyższej pozycji dzięki odziedziczonym obyczajom, co pozwala im podtrzymywać społeczne granice nawet po utracie materialnej przewagi.

Wspólna wiara zmieniająca stosunki między panami i służbą. Marek Winicjusz, rzymski patrycjusz, po przyjęciu chrześcijaństwa zamieszkuje z żoną Ligią na Sycylii. W liście do wuja Petroniusza pisze, że jego słudzy i niewolnicy również wierzą w Chrystusa. Wszyscy starają się przestrzegać przykazania miłości, które obowiązuje także właściciela domu. Wniosek: Chrześcijańska wspólnota Winicjusza zmienia codzienne stosunki między ludźmi, ponieważ wspólne zobowiązanie do miłości obejmuje także osoby zależne od właściciela domu.

Jednostka obciążona krzywdami wyrządzonymi przez własną grupę. Hrabia Henryk, przywódca arystokratów, schodzi z niewidomym synem Orciem do podziemi twierdzy. Chłopiec ma tam widzenie sądu. Słyszy głosy ludzi dręczonych niegdyś przez panów. Oskarżenie obejmuje także Henryka, w którym widzą ostatniego przedstawiciela dawnego rodu. Głosy zarzucają mu, że kochał jedynie siebie i własne pragnienia. Orcio rozpoznaje ojca w postaci stojącej przed sądem i mdleje, a Henryk bierze go w ramiona. Wniosek: Sąd nad Henrykiem łączy jego osobisty egoizm z krzywdami wyrządzonymi przez arystokratów. Pochodzenie, które dawało mu przywileje, staje się także powodem oskarżenia.