Dobro i zło

Bezinteresowne dobro wystawione na próbę. W prologu, czyli wstępie, szatan wątpi w uczciwość Hioba: podejrzewa, że człowiek służy Bogu tylko dlatego, że otrzymuje majątek, bezpieczeństwo i powodzenie. Bóg pozwala wystawić Hioba na próbę, ale zabrania odebrać mu życie. Hiob traci wszystko, ale nie odwraca się od Boga, choć szatan był pewien, że Hiob to zrobi. Chodzi więc o to, czy człowiek jest dobry tylko dla nagrody, czy także wtedy, gdy nic za to nie dostaje. Hiob nie wie o rozmowie w niebie. Czytelnik wie więc, że Hiob jest niewinny, choć przyjaciele mówią mu, że cierpi za grzechy. Wniosek: Dobro zachowuje wartość także wtedy, gdy nie przynosi człowiekowi nagrody ani ochrony przed cierpieniem.

Walka dobra ze złem jako konflikt duchowy i historyczny. Smok, czyli diabeł, walczy z Niewiastą i jej dzieckiem. Archanioł Michał i jego aniołowie pokonują go w walce na niebie, lecz strącony przeciwnik nadal prześladuje wiernych na ziemi. Bestia wychodząca z morza dostaje od Smoka władzę. Druga Bestia, zwana Fałszywym Prorokiem, zwodzi ludzi i zmusza ich do oddawania czci pierwszej. Ostatecznie diabeł trafia do jeziora ognia i siarki, w którym są już Bestia i Fałszywy Prorok. Wniosek: Wizja ostatecznej klęski zła daje wierzącym siłę, by pozostać wiernymi Bogu mimo prześladowań.

Zło rozbudzone przez pokusę i przyjęte świadomą decyzją. Wiedźmy zapowiadają szkockiemu rycerzowi Makbetowi, że zostanie królem. Bohater sam zaczyna rozważać zbrodnię. Gdy pierwsza część przepowiedni się spełnia i Makbet zostaje panem Kawdoru, zaczyna wierzyć wiedźmom. Jego towarzysz Banko ostrzega, że siły zła mogą mówić część prawdy, aby później zwieść człowieka. Makbet wie, że jako poddany i gospodarz powinien bronić króla Dunkana, który nocuje w jego zamku. Postanawia jednak zabić Dunkana i zdobyć tron. Wniosek: Pokusa może podsunąć zło, ale odpowiedzialność za zbrodnię ponosi ten, kto świadomie ją wybiera.

Zło obecne po obu stronach konfliktu społecznego. Pankracy, przywódca rewolucjonistów, oskarża arystokrację o krzywdę poddanych, próżniactwo i wykorzystywanie uprzywilejowanej pozycji. Hrabia Henryk broni zasług własnej warstwy. Przebrany odwiedza obóz rewolucjonistów i widzi, że popełniają te same zbrodnie co dawni panowie, tylko pod nowymi hasłami. Pragnienie odwetu łączy się tam z okrucieństwem i walką o władzę. Rewolucjoniści wygrywają, ale Pankracy umiera, gdy widzi na niebie Chrystusa. Wniosek: Żadna strona sporu nie jest wolna od zła, a hasła sprawiedliwości mogą przykrywać zwykłą zemstę.

Zło jako możliwość obecna w każdym człowieku. Tarrou wspomina rozprawę, podczas której jego ojciec, prokurator, żądał śmierci oskarżonego. Wtedy zrozumiał, jak strasznie jest zabijać człowieka zgodnie z prawem. Później sam działał w ruchu politycznym, który też skazywał ludzi na śmierć. Odtąd nie chce usprawiedliwiać zabijania żadną ideą. Dla Tarrou każdy człowiek nosi w sobie dżumę, czyli skłonność do krzywdzenia innych, choćby nieświadomie. Człowiek nie może uznać się za bezwarunkowo niewinnego. Trzeba więc stale uważać, żeby nikogo nie zarazić. Wniosek: Dla Tarrou dobro wymaga stałego sprawdzania własnych działań, bo przekonanie o słuszności sprawy może ułatwiać usprawiedliwianie krzywdy.

Diabeł, przy którym wychodzi na jaw zło ukryte pod pozorem normalności. Gdy do Moskwy przybywa Woland, czyli szatan, ze swoją świtą, wychodzą na jaw chciwość, oszustwo i donosicielstwo mieszkańców miasta. Podczas seansu czarnej magii w teatrze Varietes widzowie rzucają się na spadające z sufitu pieniądze. Gdy kot Behemot urywa głowę prowadzącemu występ Bengalskiemu, publiczność prosi, żeby mu ją oddać. Woland zauważa, że ludzie potrafią okazać miłosierdzie, i każe przywrócić Bengalskiemu głowę. Behemot wykonuje rozkaz. Później Korowiow, pomocnik Wolanda, oferuje widzom darmowe stroje. Wniosek: Chciwość i współczucie mogą występować w tych samych ludziach, dlatego pojedyncza słabość nie przekreśla ich zdolności do dobra.

System przemocy niszczący zwykłe odruchy moralne. Tadek, polski więzień Auschwitz, przy rozładunku transportu zaczyna odczuwać złość na przywożonych ludzi. Obwinia ich za to, że musi wykonywać wyczerpującą pracę w upale i oglądać potworne sceny. Sam dostrzega niepokojącą zmianę: współczucie dla ofiar ustępuje chęci wyładowania na nich gniewu. Pyta swojego kolegę, francuskiego więźnia Henriego, czy są jeszcze dobrymi ludźmi. Henri odpowiada, że tak właśnie działa obóz: więźniowie wyładowują złość na słabszych, choć to Niemcy są ich prześladowcami. Wniosek: W obozie doświadczenie krzywdy nie chroni przed krzywdzeniem innych, bo wyczerpanie może tłumić współczucie.

Pomoc, która daje szansę samodzielnego życia. Stanisław Wokulski, zamożny warszawski kupiec, pomaga Mariannie, młodej kobiecie, która wcześniej zarabiała na życie prostytucją. Gdy dziewczyna nauczyła się szycia, nadal obawia się, że nie znajdzie pracy. Nie ma mieszkania ani własnej maszyny. Wokulski zapewnia jej pokój u rodziny furmana Wysockiego i obiecuje potrzebny sprzęt. Daje też pieniądze na początek oraz polecenie do sklepu z bielizną. Marianna wychodzi od niego zapłakana i zdumiona. Wniosek: Pomoc Wokulskiego przywraca Mariannie możliwość decydowania o sobie, ponieważ usuwa konkretne przeszkody, które utrudniały jej rozpoczęcie samodzielnej pracy.

Zło utrwalone przez odmowę naprawienia krzywdy. Balladyna, która zabiła siostrę Alinę podczas zbierania malin, przychodzi do Pustelnika po pomoc w usunięciu krwawego znamienia z czoła. Pustelnik rozpoznaje w nim ślad zbrodni. Proponuje, że przywróci Alinę do życia, jeśli Balladyna ją zawoła. Kobieta jest przerażona tą możliwością. Woli zachować piętno i nadal ukrywać zabójstwo, niż znów zobaczyć siostrę. Odrzuca propozycję i odchodzi. Wniosek: Balladyna troszczy się o ukrycie własnej winy, dlatego możliwość ocalenia ofiary budzi w niej większy lęk niż dalsze życie ze zbrodnią.

Litość powstrzymuje przed zabiciem przeciwnika. Hobbit Bilbo Baggins ucieka z podziemi, w których spotkał Golluma, istotę zamierzającą go zjeść. Dzięki magicznemu pierścieniowi jest niewidzialny. Gollum zagradza mu drogę, a Bilbo ma miecz i mógłby zabić przeciwnika z zaskoczenia. Myśli jednak o jego samotności i nędznym życiu w ciemności. Ogarnia go litość. Nie uderza. Zdobywa się na skok, przeskakuje nad Gollumem i ucieka. Wniosek: Litość pomaga Bilbowi zrezygnować z niepotrzebnej przemocy, ponieważ dostrzega możliwość ucieczki bez zabijania Golluma.

Zło podszywające się pod obronę dobrych ludzi. Chilon Chilonides, sprytny oszust, obawia się lekarza Glaukusa, którego wcześniej ciężko skrzywdził. Chce więc usunąć go cudzymi rękami. Spotyka Ursusa, silnego i ufnego chrześcijanina, sługę Ligii. Udaje współwyznawcę, pyta o miłość do Chrystusa i opowiada o zdradzie Judasza. Potem przedstawia Glaukusa jako nowego zdrajcę zagrażającego wspólnocie. Namawia Ursusa do zabójstwa, aż ten zaczyna uważać zabójstwo za obowiązek obrońcy wiary. Wniosek: Chilon wykorzystuje dobroć Ursusa, dlatego troska o wspólnotę bez sprawdzenia oskarżeń może skłonić człowieka do skrzywdzenia niewinnej osoby w cudzym interesie.

Dobro przywraca życie ofiarom przemocy. Aslan, lew sprzeciwiający się rządom Białej Czarownicy, przybywa z dziewczynkami Łucją i Zuzanną do jej zamku. Dziedziniec jest pełen istot zamienionych w kamień. Aslan podchodzi do posągów i tchnie na nie. Kamień stopniowo odzyskuje barwy, a uwięzione zwierzęta i baśniowe stworzenia znów mogą się poruszać. Łucja szuka wśród nich swojego przyjaciela, fauna Tumnusa. Także on zostaje ożywiony i może ponownie spotkać dziewczynkę. Wniosek: Aslan przywraca skrzywdzonym wolność, dlatego walka ze złem obejmuje także naprawianie wyrządzonych krzywd.

Dobro i zło jako dwie drogi życia. Psalm 1 opisuje człowieka, który unika rad niegodziwych i rozważa prawo Boga. Porównuje go do drzewa rosnącego nad wodą: drzewo wydaje owoce we właściwym czasie, a jego liście nie więdną. Ludzie postępujący źle przypominają natomiast plewy, czyli lekkie łuski oddzielone od ziarna, które porywa wiatr. Zakończenie psalmu mówi o odmiennej przyszłości obu grup. Droga sprawiedliwych pozostaje pod opieką Boga, a droga występnych prowadzi do zguby. Wniosek: Obrazy drzewa i plew wiążą dobro z trwałością oraz owocami codziennego postępowania, a zło z brakiem mocnego oparcia.

Dobry czyn mimo niedawnej kłótni. Tomek Sawyer, uczeń małej amerykańskiej szkoły, jest pokłócony z koleżanką Becky Thatcher. Dziewczynka potajemnie ogląda książkę nauczyciela i przypadkiem rozdziera stronę. Wie, że grozi jej surowa kara. Kiedy nauczyciel odkrywa uszkodzenie, kolejno wypytuje uczniów. Tomek dostrzega przerażenie Becky. Zanim dziewczynka zdąży się przyznać, sam bierze winę na siebie. Otrzymuje karę, a po lekcjach widzi wdzięczność koleżanki. Wniosek: Tomek potrafi zrezygnować z odwetu, gdy dostrzega cudzy strach, więc współczucie okazuje się silniejsze od urażonej dumy.

Brak krzywdy nie wystarcza do dobrego życia. Podczas obrzędu dziadów wieśniacy przywołują duchy zmarłych. Pojawia się młoda pasterka Zosia. Za życia nikogo nie pokochała i lekceważyła uczucia chłopców, którzy zabiegali o jej względy. Teraz unosi się nad ziemią: nie może jej dotknąć ani dostać się do nieba. Prosi młodzieńców, żeby pomogli jej dotknąć gruntu. Ich próby kończą się niepowodzeniem. Guślarz, prowadzący obrzęd, zapowiada, że Zosia musi jeszcze poczekać na koniec swojej pokuty. Wniosek: Los Zosi wiąże dobro z udziałem w życiu innych ludzi, dlatego sama obojętna niewinność nie daje prawa do pełnego szczęścia.

Okrucieństwo wykorzystujące bezbronność jeńca. Andrzej Kmicic, szlachcic walczący ze Szwedami, zostaje schwytany po zniszczeniu działa oblegających Jasną Górę. Dostaje się w ręce pułkownika Kuklinowskiego, Polaka służącego najeźdźcom. Kuklinowski pamięta wcześniejsze upokorzenie doznane od Kmicica. Każe związać jeńca i przypala go ogniem, ciesząc się z możliwości odwetu. Kmicic nie może się bronić. Tortury przerywają ludzie, którzy przybywają mu na ratunek. Wniosek: Kuklinowski zamienia przewagę nad jeńcem w osobistą rozrywkę, dlatego wojna ułatwia mu zaspokojenie okrucieństwa, które wykracza poza cel walki.