Miasto

Oran zatrzymany przez dżumę. Oran, francuskie miasto portowe w Algierii, na początku powieści niczym się nie wyróżnia. Ludzie dużo pracują, żeby się wzbogacić, a w wolnym czasie co tydzień bawią się tak samo. Nie ma w nim drzew ani ogrodów, a miasto jest zwrócone tyłem do morza. Gdy wybucha dżuma, władze zamykają bramy i port. Dźwigi stoją, a towary leżą na nabrzeżu, bo nikt ich nie wywozi. Wniosek: Gdy miasto żyjące z handlu zostaje nagle zamknięte, mieszkańcy tracą rytm pracy i zarabiania, na którym opierali całe życie.

Miasto zbudowane przez wiele pokoleń. Stanisław Wokulski, warszawski kupiec, wyjeżdża w interesach do Paryża. Najpierw przytłacza go wielkość miasta, ruch i tłumy. Przygląda się planowi Paryża i odkrywa, że miasto ma swój porządek. Porównuje je do żywego ciała, w którym każda część ma inne zadanie: są dzielnice nauki, handlu, przemysłu i rozrywki. Zdaje sobie sprawę, że to wszystko zbudowały pokolenia ludzi, którzy dawno umarli. Zwiedzanie tak go wciąga, że na pewien czas przestaje myśleć o Izabeli Łęckiej, w której jest nieszczęśliwie zakochany. Wniosek: Poznawanie miasta może oderwać człowieka od osobistych problemów i zwrócić jego uwagę ku wspólnemu dorobkowi ludzi.

Rozpadające się miasto w rozpadającym się państwie. Narrator, stary pisarz, ma się podpalić przed Pałacem Kultury, wielkim gmachem, który Warszawie podarował Związek Radziecki. Byłby to protest przeciw władzy komunistycznej. Jeszcze z okna widzi, jak od ściany Pałacu odrywa się kamienny blok. Potem idzie przez Warszawę. Ulice są rozkopane, urządzenia się psują i nic nie działa tak, jak powinno. Na oczach narratora część Mostu Poniatowskiego wali się do Wisły. W tym samym czasie władza ogłasza kolejne sukcesy. Wniosek: Rozpad Warszawy przeczy opowieściom władzy o sukcesach i staje się znakiem kryzysu całego państwa.

Bogaty i biedny Paryż. Tani paryski pensjonat pani Vauquer stoi przy ponurej, cichej uliczce, a meble są w nim stare i zniszczone. Zupełnie inaczej wyglądają eleganckie domy arystokratów. Eugeniusz de Rastignac, ubogi student, mieszka w pensjonacie, ale bywa w domach bogatych krewnych i znajomych. Po powrocie z takich wizyt jadalnia pensjonatu wydaje mu się odrażająca. Wniosek: Bliskość luksusu skłania mieszkańca miasta do porównań z bogatszymi, przez co własna bieda może boleć jeszcze bardziej.

Duszny, ciasny Petersburg. Rodion Raskolnikow, ubogi były student, planuje zabić starą lichwiarkę, czyli kobietę, która pożycza pieniądze na wysoki procent. Błąka się po Petersburgu. W lipcowym upale miasto jest duszne, zatłoczone i pełne nędzy. Raskolnikow mieszka w malutkim pokoiku, który przypomina szafę, i chodzi po okolicach Placu Siennego, pełnych szynków, czyli tanich knajp. Smród i hałas ulicy jeszcze bardziej go drażnią. W jednym z szynków poznaje Marmieładowa, byłego urzędnika i pijaka. Marmieładow opowiada mu, że przepija pieniądze potrzebne rodzinie, choć wie, że ją krzywdzi. Wniosek: Duszne, ciasne i biedne miasto może pogłębiać napięcie człowieka, który i tak przeżywa kryzys.

Miasto, którego codzienność rozpada się wraz z porządkiem społecznym. Cezary Baryka dorasta w Baku, bogatym mieście związanym z wydobyciem ropy. Mieszkają tu ludzie różnych narodowości, między innymi Ormianie, Tatarzy, Rosjanie i Polacy. Rodzina Cezarego początkowo prowadzi wygodne życie. Po nadejściu rewolucji zamykają się sklepy, znikają towary, a banki przestają wypłacać pieniądze. Dawne oszczędności nie zapewniają już utrzymania. Matka chłopca, Jadwiga, musi szukać jedzenia poza miastem i potajemnie przynosić je do domu. Wniosek: Los Baku przypomina, że mieszkańcy potrzebują sprawnie działającego miasta, bo prywatny majątek nie zastąpi sklepów, banków i dostępu do żywności.

Stolica zbudowana dla chwały władcy kosztem mieszkańców. W Ustępie do Dziadów cz. III narrator opisuje Petersburg, stolicę rosyjskiego cara. Miasto powstaje na podmokłym gruncie, w miejscu trudnym do życia. Według poetyckiego opisu car każe wbijać pale, a budowa pochłania życie poddanych. Kolejne pokolenia zwożą drewno i kamień. Powstają szerokie ulice, pałace, kanały i mosty, naśladujące sławne europejskie miasta. Monumentalne budowle wyrastają tam, gdzie ludzie sami nie chcieli zakładać osady. Wniosek: Petersburg łączy wielkość budowli z krzywdą budowniczych, dlatego przepych stolicy staje się miarą bezwzględności państwa i jego władcy.

Miasto, które podczas katastrofy przestaje chronić ludzi. Gdy w Rzymie wybucha wielki pożar, Winicjusz, młody patrycjusz, wraca do miasta, żeby odnaleźć ukochaną Ligię. Ulice wypełniają uciekinierzy wynoszący dobytek i szukający bliskich. Ogień, dym i tłok utrudniają przejście. Winicjusz dociera do domu, w którym mieszkała dziewczyna, lecz zastaje puste izby. Rozumie, że musiała uciec z innymi. Opuszcza zagrożony budynek i kieruje się tam, gdzie poza płonącymi dzielnicami gromadzą się ocaleni. Wniosek: Pożar Rzymu pozbawia Winicjusza poczucia bezpieczeństwa, bo majątek i wpływy nie wystarczają, by ochronić bliską osobę przed wspólną katastrofą.

Miasto, w którym potęga urzędów sąsiaduje z nędzą. Winston Smith mieszka w Londynie należącym do Oceanii, państwa rządzonego przez Partię. Patrzy na rozpadające się domy, ślady bombardowań i prowizoryczne zabudowania. Nad tym otoczeniem górują ogromne gmachy czterech ministerstw. Ministerstwo Prawdy, w którym pracuje, jest jasnym budynkiem przypominającym piramidę. Ministerstwo Miłości chronią zasieki, stalowe drzwi i uzbrojeni strażnicy. Winston próbuje przypomnieć sobie, czy jego miasto zawsze wyglądało tak biednie, ale pamięć nie daje mu pewnej odpowiedzi. Wniosek: Kontrast londyńskich ulic i ministerstw pozwala odczytać priorytety Partii: państwo rozbudowuje własną potęgę, pozostawiając mieszkańców w złych warunkach.

Miasto odbierające miejsce tym, którzy nie mają domu. Sasza, Pchełka i Anita, troje bezdomnych emigrantów, żyją w nowojorskim parku. Nie mają mieszkań, więc ławki i skrawki zieleni służą im do snu, rozmów i przechowywania rzeczy. Władze usuwają jednak bezdomnych i zamykają park. Ludzie, dla których było to jedyne schronienie, zostają poza ogrodzeniem. Anita próbuje jeszcze wrócić do miejsca, z którym związała swoje życie, lecz ogrodzenie odcina jej drogę. Wniosek: Usunięcie bezdomnych z parku pokazuje, że urzędowe porządkowanie miasta może pozbawiać schronienia tych, którzy najbardziej go potrzebują.

Miasto podzielone między rozwój a nędzę. Tomasz Judym, młody lekarz wychowany w ubogiej warszawskiej rodzinie, po powrocie do miasta idzie odwiedzić krewnych. Na Marszałkowskiej cieszą go nowe domy, drzewa i wygodniejsza nawierzchnia. Gdy dociera na Krochmalną, trafia między ciasne przejścia, stragany i zaniedbane zabudowania. W upale czuje odór, a napoje sprzedaje się w zabrudzonych naczyniach. Zapamiętana z dzieciństwa okolica się nie zmieniła i Judym znów widzi znajomą biedę. Wśród sprzedających dostrzega wynędzniałą kobietę, która stoi z butelkami na słońcu. Wniosek: Spacer Judyma dowodzi, że rozwój miasta może omijać najuboższych mieszkańców, a bliskość zamożnych ulic nie poprawia ich codziennych warunków.

Miasto piękniejsze w urzędowych pochwałach niż w rzeczywistości. Paweł Cziczikow, przybysz szukający znajomości wśród urzędników i ziemian, zatrzymuje się w rosyjskim mieście oznaczonym literami N.N. Podczas pierwszego spaceru ogląda wypłowiałe szyldy, zaniedbane domy i uszkodzony bruk. W miejskim ogrodzie rosną cienkie, mizerne drzewka podparte pomalowanymi słupkami. Gazeta opisuje jednak to samo miejsce jako cienisty ogród, za który mieszkańcy są wdzięczni gubernatorowi. Następnego dnia Cziczikow odwiedza najważniejszych urzędników i chwali porządek panujący w mieście. Wniosek: Przykład miasta N.N. pozwala odróżnić rzeczywistą jakość życia mieszkańców od pochlebnego obrazu, który służy zadowoleniu urzędników i ich gości.

Miasto zamieniające się w labirynt. Profesor Andrews, brytyjski psycholog, przyjeżdża do Warszawy tuż przed wprowadzeniem stanu wojennego. Zostaje sam w mieszkaniu w bloku i obserwuje nieznaną okolicę. Budynki, niebo i śnieg wydają mu się jednakowo szare. Kiedy wychodzi, żeby zdobyć jedzenie, nie potrafi znaleźć w ulicach i zabudowie czytelnych wskazówek. Nie zna też polskiego, więc nie może łatwo zapytać o drogę. Oddalając się od mieszkania, traci orientację i musi polegać na pomocy napotkanych mieszkańców. Wniosek: Miejska zabudowa pogłębia zagubienie Andrewsa, ponieważ bez rozpoznawalnych miejsc i wspólnego języka nawet zwykły spacer pozbawia go poczucia samodzielności.

Miasto, w którym dostatek jest dostępny tylko wybranym. Korowiow i Behemot, pomocnicy szatana Wolanda, wchodzą w Moskwie do sklepu Torgsin. Można tam kupić poszukiwane towary, ale trzeba mieć zagraniczne pieniądze. Behemot, który zwykle ma postać kota, tym razem wygląda jak człowiek. Zjada mandarynki razem ze skórką, a potem chwyta czekoladę i połyka ją wraz z opakowaniem. Sprzedawczyni żąda dowodu zapłaty. Korowiow tłumaczy, że nie mają dziś obcej waluty, i obiecuje zapłacić później. Wniosek: Torgsin skupia dobra niedostępne dla wielu mieszkańców Moskwy, dlatego sklep staje się czytelnym przykładem miejskich podziałów opartych na przywileju.

Miasto oglądane przez własne pragnienia. Emma Bovary, żona lekarza z prowincjonalnego Yonville, regularnie jeździ do Rouen na spotkania z kochankiem, Leonem. Podczas zjazdu ze wzgórza widzi całe miasto: rzekę, mosty, dachy, kościoły i dymy fabryk. Rosnący gwar i tłum ludzi pobudzają jej wyobraźnię. Rouen wydaje jej się ogromną stolicą pełną namiętności. Po przyjeździe Emma wybiera boczne uliczki, żeby uniknąć znajomych. Przechodzi przez dzielnicę teatru i lokali, aż dostrzega Leona i podąża za nim do hotelu. Wniosek: Obraz Rouen zależy od pragnień Emmy, więc to samo miasto może być dla zakochanej obietnicą życia, którego brakuje jej na prowincji.