Władza

Kariera urzędnika na łasce cara. Senator Nowosilcow, carski urzędnik, który w Wilnie prześladuje polską młodzież, ma sen. Car daje mu w nim pieniądze, tytuł i order. Dworzanie kłaniają mu się, bo widzą, że jest w łaskach. Wystarczy jednak, że władca spojrzy na niego niechętnie, a wszyscy go wyśmiewają i odsuwają się od niego. Senator przeżywa to jak własny pogrzeb i spada z łóżka. Diabły, które zebrały się nad nim, dręczą jego duszę aż do świtu. Wniosek: Przywileje carskiego urzędnika nie dają mu niezależności, ponieważ jego pozycja opiera się na cudzej łasce, którą można w każdej chwili utracić.

Bezczelność silniejsza od zasad. Na zatłoczonej ulicy zwalnia się miejsce do parkowania. Młody kierowca małego Fiata dojeżdża pierwszy, ale zatrzymuje się za daleko i musi trochę cofnąć. Za nim staje duży Ford i blokuje mu drogę. Narrator, który się temu przygląda, nazywa kierowcę Forda Edkiem, jak prostaka z Tanga Sławomira Mrożka. Tamten Edek przejmuje w dramacie władzę nad rodziną. Właściciel Fiata trąbi i przypomina, że był pierwszy. W końcu odjeżdża kilka metrów, a Ford zajmuje miejsce. Obaj wysiadają. Młody mężczyzna próbuje protestować, ale wysoki Edek w ogóle go nie słucha i wchodzi do bramy. Wniosek: Codzienna przewaga silniejszego utrwala się, gdy wspólne zasady tracą znaczenie, a słabszemu brakuje skutecznego sposobu obrony swoich praw.

Wymagania stawiane przyszłemu królowi. Malkolm, syn króla Dunkana, którego zamordował Makbet, żeby zająć tron, ukrywa się w Anglii. Przyjeżdża do niego Makduf, szkocki szlachcic, i namawia go do walki z Makbetem. Malkolm nie wie, czy może mu ufać, więc wystawia go na próbę. Mówi o sobie, że jest chciwy, myśli tylko o przyjemnościach i nie ma żadnej cnoty, której potrzebuje król. Makduf najpierw próbuje go usprawiedliwiać. Gdy jednak Malkolm opisuje siebie jako coraz gorszego, Makduf rozpacza nad Szkocją i mówi, że taki człowiek nie zasługuje na tron. Wtedy Malkolm wyznaje, że wszystko zmyślił, bo chciał sprawdzić, czy Makduf nie jest szpiegiem Makbeta. Wniosek: Dla Makdufa ważniejsze od prawa do tronu jest to, czy przyszły król będzie dobry dla kraju.

Władca, który ratuje się, oskarżając niewinnych. Po wielkim pożarze Rzymu ludzie podejrzewają, że to cesarz Neron podpalił miasto. Na dworze postanawiają zrzucić winę na chrześcijan. Tygellinus, doradca Nerona, pomaga przygotować oskarżenie. Zaczynają się masowe aresztowania. Schwytanych chrześcijan wydaje się na arenie dzikim zwierzętom, a rzymski tłum przygląda się temu z trybun. Wniosek: Władza, która boi się utraty poparcia, potrafi skierować gniew tłumu przeciw najsłabszym.

Władza, której celem jest sama władza. Winston Smith buntował się po cichu przeciw Partii, która rządzi państwem Oceania. Po aresztowaniu przesłuchuje go O’Brien, ważny członek Partii, któremu Winston wcześniej ufał. O’Brien mówi mu wprost, że Partia nie rządzi po to, żeby ludzie byli szczęśliwi, ani po to, żeby zbudować lepszą przyszłość. Chce władzy dla niej samej. Cierpienie, które zadaje więźniom, ma sprawdzić, czy naprawdę się poddali. O’Brien opisuje przyszłość jako świat strachu i nienawiści, w którym silniejsi zawsze triumfują nad bezbronnymi. Winston próbuje się spierać, ale ten każe mu spojrzeć w lustro. Winston widzi swoje wyniszczone ciało i wybucha płaczem. Wniosek: Władza, która służy tylko sobie, nie dba o szczęście ludzi, a cierpienie poddanych traktuje jako dowód swojej siły.

Dobro państwa użyte do uzasadnienia bezwzględnego rozkazu. Kreon obejmuje władzę w Tebach po wojnie, w której zginęli bracia Eteokles i Polinejkes. Pierwszy bronił miasta, drugi je zaatakował. Nowy król ogłasza, że będzie oceniał ludzi według ich wierności państwu. Eteokles ma otrzymać uroczysty pogrzeb, a ciała Polinejkesa nie wolno pochować ani opłakiwać. Gdy strażnik przynosi wiadomość o złamaniu zakazu, Kreon podejrzewa przekupstwo. Grozi podwładnemu karą i żąda, by odnalazł sprawcę. Wniosek: Uznanie własnej decyzji za jedyną miarę dobra państwa utrudnia władcy dostrzeżenie, że jego rozkaz może krzywdzić ludzi.

Władca odpowiedzialny za ratowanie mieszkańców miasta. Teby niszczy zaraza. Mieszkańcy przychodzą do króla Edypa z błaganiem o ratunek, pamiętając, że dawniej uwolnił ich od Sfinksa. Król już wcześniej wysłał swojego szwagra Kreona do wyroczni w Delfach, by zapytał o przyczynę nieszczęścia. Po powrocie Kreon przekazuje odpowiedź: trzeba odnaleźć i ukarać zabójcę poprzedniego władcy, Lajosa. Edyp obiecuje wyjaśnić zbrodnię. Wzywa ludzi do przekazania informacji i ogłasza zakaz udzielania schronienia mordercy. Wniosek: Odpowiedzialne rządzenie zaczyna się od uznania cierpienia poddanych za własną sprawę i podjęcia działań potrzebnych do usunięcia zagrożenia.

Władza oparta na pozorach posłuszeństwa. Na jednej z planet Mały Książę spotyka króla, który uważa się za pana całego świata. Władca twierdzi, że posłuszne są mu nawet gwiazdy. Chłopiec prosi więc o zachód słońca. Król tłumaczy, że rozsądny rozkaz musi być możliwy do wykonania. Sprawdza w kalendarzu, kiedy nadejdzie wieczór, i dopiero na tę godzinę obiecuje zarządzić zachód. Mały Książę nie chce tak długo czekać i zaczyna się nudzić. Wniosek: Przypisywanie sobie kontroli nad nieuchronnymi wydarzeniami pozwala zachować pozór potęgi, choć nie daje rzeczywistego wpływu na świat.

Przejęcie rządów dzięki sile i uległości otoczenia. Edek, prostak przebywający w domu Stomila i Eleonory, początkowo stoi z boku rodzinnego sporu. Ich syn Artur chce wykorzystać jego siłę do zaprowadzenia porządku w rodzinie. Edek zabija jednak Artura i sam przejmuje rządy. Pozostali domownicy nie potrafią mu się przeciwstawić. Dawny gość zaczyna wydawać polecenia. Na końcu bierze do tańca Eugeniusza, starszego krewnego rodziny. Eugeniusz podporządkowuje się zwycięzcy i tańczy z nim tango. Wniosek: Kiedy wspólne zasady przestają obowiązywać, przewagę może zdobyć ten, kto najskuteczniej zastrasza innych i wymusza ich posłuszeństwo.

Tron zdobyty przemocą bez prawa do rządzenia. Rycerz Kirkor odwiedza leśnego pustelnika, szukając rady przed małżeństwem. Dowiaduje się, że starzec jest wygnanym królem Popielem III. Jego brat zagarnął tron, a dzieci prawowitego władcy zostały zamordowane. Pustelnik ocalił koronę i ukrywa ją w lesie. Uważa, że bez prawdziwej korony, mającej cudowną moc, kraj stracił ochronę przed nieszczęściami. Kirkor chce pomóc wygnańcowi i zapowiada walkę przeciw okrutnemu królowi. Wniosek: Historia Popiela oddziela posiadanie tronu od prawa do władzy: zwycięska przemoc może podporządkować kraj, ale nie usuwa krzywdy wyrządzonej poddanym.

Zwycięzca, który nie dopuszcza żadnego sprzeciwu. Po zdobyciu arystokratycznej twierdzy Pankracy, przywódca rewolucjonistów, przyjmuje pojmanych przeciwników. Każe ich stracić, żeby ukarać dawną warstwę rządzącą. Jeden z arystokratów, nazywany Ojcem Chrzestnym, próbuje wystąpić jako pośrednik. Przypomina, że pomógł oddać zamek zwycięzcom, i liczy na ocalenie jeńców. Pankracy odpowiada, że po zwycięstwie odniesionym własną siłą nie potrzebuje pośredników. Kiedy rozmówca nadal protestuje, również jego każe odprowadzić na śmierć. Wniosek: Pankracy uznaje zwycięstwo za prawo do nieograniczonego decydowania o pokonanych, dlatego obiecana zmiana porządku nie chroni ludzi przed samowolą.

Władza, która chce działać jak bezduszna maszyna. Pod koniec dramatu do warsztatu szewców wchodzą Towarzysz X i Towarzysz Abramowski. Wcześniej władzę zdobywały kolejne grupy, obiecujące zmianę życia. Nowi przybysze rozmawiają spokojnie o dalszych rządach i koniecznych ustępstwach. Nie przejmują się losem pokonanych. Każą uciszyć księżną Irinę, która próbuje przemawiać, a ich polecenie zostaje wykonane. Abramowski żałuje, że sami nie mogą być automatami. Towarzysz X narzeka na przepracowanie i domaga się odpoczynku. Wniosek: Finał dramatu ostrzega przed władzą, dla której ludzie są przeszkodami w sprawnym zarządzaniu, a skuteczność zastępuje pytanie o dobro rządzonych.

Władza w domu oparta na kontroli pieniędzy. Aniela Dulska zarządza mieszczańskim domem i pilnuje wszystkich wydatków. W rozmowie z krewną, Juliasiewiczową, wyjaśnia, jak należy postępować z mężem. Zaleca odbieranie mu pensji, wydzielanie drobnych kwot na kawiarnię i samodzielne kupowanie cygar. Tak właśnie ogranicza wydatki swojego męża, Felicjana. Uważa, że bez nadzoru mężczyzna mógłby zrujnować rodzinę. Przedstawia te zasady jako praktyczną radę, dzięki której żona zapewni sobie wpływ na codzienne zachowanie małżonka. Wniosek: Kontrola pieniędzy pozwala Dulskiej podporządkować sobie męża, a troska o rodzinny majątek służy jej jako uzasadnienie odbierania mu samodzielności.

Przełożony, który żąda efektów bez zapewnienia środków. Harpagon, bogaty skąpiec, przygotowuje przyjęcie dla Marianny, którą chce poślubić. Poleca kucharzowi Jakubowi urządzić dobrą kolację, ale wydać na nią jak najmniej pieniędzy. Sługa wyjaśnia, że przygotowanie uczty wymaga zakupów. Wtedy Walery, zarządca domu starający się przypodobać gospodarzowi, krytykuje obfite jedzenie i przekonuje, że wystarczy oszczędny posiłek. Harpagon chwali jego rady. Jakub słyszy, że dobry kucharz powinien poradzić sobie mimo małych wydatków. Wniosek: Harpagon wykorzystuje przewagę nad sługą, by przerzucić na niego skutki własnego skąpstwa, a pochlebstwa utrudniają uczciwą rozmowę o wymaganiach.

Przywódca broniący swojej dumy kosztem podwładnych. Agamemnon dowodzi wojskami greckimi pod Troją. Gdy musi oddać Chryzeidę, kobietę wziętą do niewoli, jej ojcu, żeby powstrzymać zarazę zesłaną przez boga Apollina, żąda wynagrodzenia straty. Zapowiada, że zabierze Achillesowi jego brankę, Bryzeidę. Chce w ten sposób udowodnić wojownikowi swoją przewagę i odstraszyć innych od sprzeciwu. Achilles gwałtownie protestuje. Agamemnon mimo to wysyła posłańców do jego namiotu, a ci odprowadzają dziewczynę do swojego dowódcy. Wniosek: Agamemnon osłabia zgodę w wojsku, ponieważ traktuje dowodzenie jak prawo do osobistych korzyści i upokarzania ludzi, od których zależy zwycięstwo.

Przywództwo zdobyte dzięki zaufaniu kolegów. Chłopcy bawiący się na Placu Broni w Budapeszcie wybierają przewodniczącego. Głosują na kartkach, a największe poparcie zdobywa Janosz Boka. Jego rywal, Geréb, otrzymuje trzy głosy, a Boka jedenaście. Boka na chwilę zastanawia się, którzy koledzy zagłosowali przeciw niemu, lecz przyjmuje wynik. Zwraca się do całej grupy i zapowiada obronę placu przed chłopcami z Ogrodu Botanicznego. Zebrani przyjmują jego słowa z entuzjazmem. Wniosek: Wybór Boki wiąże władzę z zaufaniem grupy, a przyjęcie głosów oddanych na rywala pozwala zachować wspólnotę mimo różnicy zdań.