Wybory i odpowiedzialność

Obowiązek lekarza ważniejszy od wygody i posady. Tomasz Judym, lekarz pracujący w uzdrowisku w Cisach, dostrzega, że interes uzdrowiska nie zawsze idzie w parze ze zdrowiem okolicznych mieszkańców. Protestuje przeciw spuszczaniu szlamu ze stawu do rzeki, z której wieś czerpie wodę. Dyrektor Węglichowski i administrator Krzywosąd lekceważą jego zastrzeżenia. Judym uważa, że lekarz odpowiada za zdrowie wszystkich ludzi w okolicy, także biednych chłopów. W gniewie chwyta Krzywosąda za gardło, szarpie nim i popycha go z grobli do błotnistego stawu. Judym traci posadę i opuszcza Cisy. Wniosek: Wierność zasadom ma swoją cenę, a gniew, nawet słuszny, może zaszkodzić sprawie, której się broni.

Publiczna odpowiedzialność mimo usprawiedliwień i dobrych zamiarów. Jako prezydent miasta Zenon podejmuje działania mające poprawić życie mieszkańców, lecz nie potrafi zapewnić ich trwałego finansowania. Gdy fabryka zostaje zamknięta, robotnicy protestują, a policja strzela do demonstrantów. Mieszkańcy obciążają odpowiedzialnością Ziembiewicza, chociaż narrator zaznacza, że decyzja o użyciu broni zapadła przed jego przyjazdem. Bohater próbuje wyjaśniać okoliczności i ograniczony zakres własnego wpływu. Wśród postrzelonych jest Franek Borbocki, który tydzień później umiera w szpitalu. Wniosek: Rządzący odpowiada za skutki działań swojej władzy, nawet jeśli miał dobre zamiary i nie o wszystkim decydował sam.

Wybór moralny w czasie terroru i czyn o niejasnych powodach. Ranna Żydówka wyskoczyła z pociągu, który wiózł Żydów do obozu zagłady, i nie może odejść od torów. Ludzie boją się udzielić jej schronienia, ponieważ pomoc grozi śmiercią. Kobieta prosi policjantów, aby ją zastrzelili, lecz oni się wahają. Ostatecznie broń bierze młodzieniec, który wcześniej kupił jej wódkę i papierosy, i zabija ją. Wieczorem przychodzą dwaj ludzie gotowi zabrać kobietę, ale znajdują zwłoki. Nie wiadomo, czy zabił ją z litości, czy z okrucieństwa. Wniosek: W czasach terroru trudno o dobry wybór, a czynu, którego powodów nie znamy, nie da się łatwo ocenić.

Wybór drogi politycznej bez gotowej odpowiedzi. Cezary Baryka, młody Polak wychowany w Baku, poznaje program stopniowych reform urzędnika Szymona Gajowca i rewolucyjne poglądy komunisty Antoniego Lulka. Pierwszemu zarzuca, że zbyt wolno walczy z nędzą. Z drugim spiera się o to, czy wyniszczona biedą klasa robotnicza rzeczywiście może sama zbudować lepszy świat. Nie przyjmuje więc bez zastrzeżeń żadnego programu. W finale idzie w robotniczym pochodzie, po czym wysuwa się przed jego szeregi i rusza w stronę wojska. Podejmuje ryzyko, ale powieść nie rozstrzyga jego dalszego losu. Wniosek: Niezgoda na krzywdę może skłonić do działania także człowieka, który nie znalazł przekonującego programu zmian.

Samotna decyzja o działaniu ponad własne możliwości. Podczas zebrania spiskowców Kordian popiera zabicie cara jako sposób wyzwolenia Polski. Prezes i Ksiądz przeciwstawiają temu argumenty moralne, religijne i polityczne: zamach to królobójstwo, czyli zabicie koronowanego władcy, a to ciężki grzech. Spiskowcy spierają się, czy dla wolności ojczyzny wolno zabić człowieka. Większość zgromadzonych odrzuca plan w głosowaniu. Kordian nie podporządkowuje się tej decyzji i postanawia działać sam. Przed sypialnią monarchy mdleje, pokonany przez własny lęk i wyobraźnię. Wniosek: Silne przekonanie o słuszności celu nie daje jeszcze siły do wykonania podjętej decyzji.

Odpowiedzialność za przemoc wybraną w imię porządku. Artur, młody człowiek próbujący przywrócić zasady w swojej rodzinie, dochodzi do wniosku, że porządek da się zbudować tylko na władzy, która decyduje o życiu i śmierci. Zapowiada możliwość zabicia swojego wuja Eugeniusza, aby udowodnić, że jego decyzje będą miały rzeczywistą moc. Edek, kochanek matki Artura, ma być jego siłą i wykonywać rozkazy, do których potrzebne są pięści. Artur zaczyna grozić bliskim, a Edka traktuje jak narzędzie. W końcu Edek zabija Artura. Wniosek: Wybierając przemoc jako podstawę porządku, Artur przyznaje przewagę silniejszemu i traci możliwość obrony własnych zasad.

Rozpoznanie własnego błędu bez zmiany postępowania. Szlachcic opowiada o uczcie, która zakończyła się kłótnią i uderzeniem go butelką. Kolejne okazje do picia usprawiedliwiał gościnnością, potrzebą poprawienia zdrowia i towarzyskimi zwyczajami. Teraz potępia pijaństwo, bo odczuwa jego skutki. Rozmówca wyjaśnia mu, że nadmiar alkoholu odbiera rozsądek i szkodzi zdrowiu. Bohater przyznaje rację tym argumentom, lecz kończy rozmowę zapowiedzią ponownego napicia się wódki. Wniosek: Świadomość szkody nie uwalnia od odpowiedzialności, jeśli człowiek wciąż szuka usprawiedliwień dla własnego postępowania.

Wybór prawdy pomimo strachu przed zemstą. Tomek Sawyer i jego kolega Huck widzieli nocą na cmentarzu, jak Indianin Joe zabił człowieka. Przestraszeni chłopcy przysięgli milczeć. O morderstwo zostaje jednak oskarżony niewinny Muff Potter. Tomek nie potrafi znieść myśli, że mężczyzna zostanie skazany. W tajemnicy rozmawia z jego obrońcą, a potem występuje przed sądem. Ze strachu początkowo ledwo mówi. W końcu opowiada, co zobaczył. Gdy wskazuje prawdziwego zabójcę, Joe ucieka przez okno. Wniosek: Tomek bierze odpowiedzialność za niewinnego człowieka, gdy uznaje, że lęk przed zemstą nie zwalnia go z obowiązku powiedzenia prawdy.

Odpowiedzialność za krzywdę wyrządzoną pod cudzym naciskiem. Peter wychował lisa Paxa i długo opiekował się nim w domu. Przed wyjazdem ojca na wojnę wykonuje jednak jego polecenie: zostawia zwierzę przy lesie. Chłopiec szybko zaczyna żałować tego, co zrobił. Ucieka od dziadka i rusza szukać lisa. Podczas drogi łamie stopę, więc musi przerwać wędrówkę. Zatrzymuje się u Voli, kobiety mieszkającej samotnie w lesie. Przyjmuje jej pomoc, choć myślami wciąż wraca do pozostawionego zwierzęcia. Wniosek: Peter dojrzewa do odpowiedzialności, gdy przestaje traktować polecenie ojca jako wystarczające usprawiedliwienie i podejmuje wysiłek naprawienia krzywdy.

Odpowiedzialności nie zastępuje późna deklaracja. Antygona, córka zmarłego króla Edypa, chce pochować brata Polinejkesa mimo zakazu władcy Teb. Jej siostra Ismena boi się śmierci i odmawia pomocy. Kiedy Antygona zostaje schwytana, Ismena zmienia stanowisko. Przed królem Kreonem twierdzi, że także uczestniczyła w pochówku, i chce dzielić karę. Antygona nie przyjmuje tej deklaracji. Przypomina siostrze jej wcześniejszy wybór i odmawia przypisania jej czynu, którego nie popełniła. Wniosek: Spór sióstr pokazuje, że późniejsza gotowość do dzielenia kary nie oznacza udziału w działaniu, którego wcześniej się odmówiło.

Przyjęta opieka wpływa na dalsze wybory. Mały Książę, chłopiec podróżujący między planetami, zostawił u siebie różę. Na Ziemi opowiada spotkanemu na pustyni pilotowi o powrocie do domu. Myśli o kruchości kwiatu, który ma tylko cztery kolce do obrony. Wie, że oswojona róża potrzebuje jego opieki i że nie zastąpi jej żadna z wielu podobnych róż. Choć zaprzyjaźnił się z pilotem i trudno mu się rozstać, przygotowuje się do odejścia. Wniosek: Odpowiedzialność za różę zmienia dla Małego Księcia znaczenie wolności: dalsza podróż musi uwzględniać potrzeby istoty, za którą odpowiada.

Pomoc bliskiej osoby nie zastępuje decyzji sprawcy. Rodion Raskolnikow, były student, zabił lichwiarkę i jej siostrę. Bliska mu Sonia Marmieładowa namawia go do przyznania się. Przed wyjściem daje mu krzyżyk. Raskolnikow idzie na plac, klęka i całuje ziemię, lecz nie potrafi powiedzieć ludziom, że jest mordercą. Dopiero później dociera na komisariat. Jeszcze się waha i wychodzi, ale widok czekającej Soni skłania go do powrotu. W środku wyznaje popełnienie zbrodni. Wniosek: Sonia może towarzyszyć Raskolnikowowi, lecz przyjęcie przez niego odpowiedzialności zaczyna się dopiero wtedy, gdy on sam przestaje ukrywać prawdę przed innymi.

Własna choroba sprawdza głoszone przekonania. Ojciec Paneloux, jezuita pomagający podczas epidemii w Oranie, po śmierci niewinnego dziecka głosi konieczność przyjęcia także niezrozumiałych wyroków Boga. Wkrótce sam dostaje gorączki. Gospodyni proponuje wezwanie lekarza, lecz ksiądz początkowo odmawia. Chce postąpić zgodnie z własną nauką i całkowicie powierzyć się Bogu. Jego stan się pogarsza. Ostatecznie trafia do szpitala, gdzie umiera, trzymając krucyfiks. Lekarzom nie udaje się jednoznacznie rozpoznać jego choroby. Wniosek: Wierność własnej nauce utrudnia Paneloux przyjęcie pomocy, dlatego przekonania dające sens cierpieniu mogą jednocześnie przeszkadzać w trosce o życie.

Sukces skłania do przekroczenia bezpiecznej granicy. Achilles, najdzielniejszy grecki wojownik, wycofał się z walki pod Troją. Pozwala jednak swojemu przyjacielowi Patroklosowi włożyć jego zbroję i odeprzeć Trojan od okrętów. Poleca mu potem wrócić i przestrzega przed dalszym pościgiem. Patroklos odnosi sukces, lecz nie zatrzymuje się na wyznaczonym zadaniu. Pędzi za przeciwnikami aż pod Troję. Tam traci ochronę i siły, a ostatecznie ginie z ręki Hektora, trojańskiego królewicza. Wniosek: Patroklos bierze chwilowe powodzenie za potwierdzenie własnych możliwości, dlatego odpowiedzialny wybór wymaga także zatrzymania się mimo pokusy dalszego zwycięstwa.

Dochodzenie, którego wynik może zniszczyć prowadzącego. Edyp, król Teb, chce wyjaśnić śmierć poprzedniego władcy oraz własne pochodzenie. Kolejne świadectwa zaczynają układać się w niebezpieczną całość. Jego żona Jokasta rozpoznaje prawdę wcześniej i błaga go, żeby przerwał poszukiwania. Edyp interpretuje jej niepokój jako wstyd przed możliwym niskim pochodzeniem męża. Nie rezygnuje. Każe przyprowadzić dawnego sługę i wymusza odpowiedź. Dowiaduje się, że zabił własnego ojca i poślubił matkę. Wniosek: Dążenie Edypa do wyjaśnienia sprawy nie zależy od korzystnego wyniku, ale jego pewność siebie utrudnia mu rozpoznanie ostrzeżeń najbliższej osoby.

Dobra intencja nie usuwa ryzyka decyzji. Brat Laurenty, franciszkanin z Werony, słucha Romea, młodego członka rodu Montekich. Chłopak prosi go o udzielenie ślubu Julii z wrogiej rodziny Kapuletów. Zakonnik dziwi się, jak szybko Romeo zapomniał o poprzedniej ukochanej, Rozalinie. Mimo tej wątpliwości zgadza się pomóc. Liczy, że związek młodych zakończy długoletnią waśń. Wkrótce przyjmuje oboje zakochanych i prowadzi ich na potajemny ślub. Wniosek: Nadzieja na pojednanie rodzin skłania Laurentego do pomocy mimo dostrzeganego ryzyka, dlatego szlachetny cel nie usuwa odpowiedzialności za sposób działania.

Łagodność wybrana mimo doznanej krzywdy. Ernest Nemeczek, najmniejszy chłopiec broniący placu zabaw w Budapeszcie, wie, że jego kolega Geréb współpracował z przeciwnikami. Tymczasem ojciec Geréba przychodzi sprawdzić, czy syn naprawdę zdradził swoją grupę. Pyta o to Nemeczka. Chłopiec, choć sam został przez kolegów niesłusznie uznany za zdrajcę, nie obciąża Geréba. Widzi zmartwienie ojca i oszczędza mu prawdy. Ojciec odchodzi uspokojony. Wniosek: Doznana krzywda nie odbiera Nemeczkowi wrażliwości na cudze zmartwienie.