Prawda i kłamstwo

Zbiorowe kłamstwo podtrzymywane ze strachu przed ośmieszeniem. Dwaj oszuści udają tkaczy i mówią, że ich tkaniny nie zobaczy nikt głupi ani nikt, kto nie nadaje się na swoje stanowisko. Urzędnicy, cesarz i mieszkańcy udają więc zachwyt nad strojem, którego nie ma. Każdy boi się, że wyjdzie na głupca, więc chwali strój, choć niczego nie widzi. Dopiero dziecko mówi, że władca jest nagi, a tłum zaczyna powtarzać prawdę. Cesarz mimo to idzie dalej w pochodzie, jeszcze dumniejszy niż przedtem. Wniosek: Lęk przed odrzuceniem może skłonić ludzi do zgodnego podtrzymywania kłamstwa, nawet gdy każdy z nich dostrzega prawdę.

Podwójne zasady moralne podporządkowane reputacji i dochodom. Aniela Dulska, właścicielka kamienicy, wypowiada mieszkanie lokatorce po jej próbie samobójczej. Boi się złej opinii o kamienicy, bo przyjechało pogotowie, a gazety o tym napisały. Jednocześnie wynajmuje lokal prostytutce i przyjmuje od niej czynsz, choć na schodach demonstracyjnie się jej nie kłania. Tłumaczy, że te pieniądze przeznacza na podatki. Wniosek: Obłuda pozwala potępiać innych, a własne korzyści usprawiedliwiać wygodnymi wymówkami.

Oszustwo wykorzystujące różnicę między dokumentem a rzeczywistością. Paweł Cziczikow, przybysz w prowincjonalnym rosyjskim mieście, kupuje od ziemian chłopów pańszczyźnianych, którzy już umarli, ale do następnego spisu urzędowego liczą się jako żywi. Chce ich zastawić jak prawdziwy majątek i dostać za nich pożyczkę. Wystarczą mu papiery. Zarazem zdobywa zaufanie prowincjonalnych urzędników uprzejmością i dopasowywaniem się do rozmówców. Wniosek: Gdy urzędy bardziej ufają dokumentom niż faktom, oszust może wykorzystać tę różnicę dla własnego zysku.

Kontrola rzeczywistości przez nieustanne poprawianie przeszłości. Winston Smith pracuje w Ministerstwie Prawdy w Oceanii, gdzie zmienia stare gazety zgodnie z aktualnymi potrzebami rządzącej krajem Partii. Jeśli przywódca coś źle przewidział, Winston poprawia stary artykuł tak, żeby przewidywanie się sprawdziło. Ludzie, których Partia usunęła, znikają z gazet, jakby nigdy nie istnieli. Usuwanie wcześniejszych wersji odbiera obywatelom możliwość sprawdzenia, co rzeczywiście się wydarzyło. Dwójmyślenie to umiejętność uznawania dwóch sprzecznych twierdzeń za prawdziwe. Człowiek wie, że zmienia fakty, a zarazem przekonuje sam siebie, że zawsze były takie. Wniosek: Kontrola informacji chroni władzę przed odpowiedzialnością, bo obywatele tracą możliwość udowodnienia, że są okłamywani.

Społeczeństwo pozbawione pewnych informacji o własnej rzeczywistości. Narrator, bezimienny pisarz, nie potrafi ustalić nawet bieżącej daty. Kalendarze i oficjalne uroczystości podają różne daty. Prawdziwą datę zna podobno tylko tajna policja. Wniosek: Monopol państwa na informacje uzależnia obywateli od władzy nawet wtedy, gdy wiedzą, że nie mogą jej ufać.

Podstęp jako sposób sprawdzenia prawdy o zbrodni. Hamlet, królewicz Danii, udaje szaleńca, żeby nikt na dworze nie odgadł jego zamiarów. Nie jest pewien, czy duch jego zmarłego ojca mówi prawdę, bo może to być diabeł, który chce go zwieść. Prosi aktorów, żeby zagrali zabójstwo podobne do tego, o którym mówił duch, a swojego przyjaciela, Horacego, prosi o obserwowanie stryja, króla Klaudiusza. Klaudiusz zrywa się i przerywa przedstawienie. Teraz Hamlet ma pewność, że stryj zabił jego ojca. Wniosek: Na duńskim dworze pozory służą obu stronom: mogą ukrywać zbrodnię, ale pomagają też ustalić, kto za nią odpowiada.

Kłamstwo wymuszone przekonaniem dorosłego o cudzej winie. Maryla Cuthbert, opiekunka Ani, nie może znaleźć swojej broszki. Podejrzewa dziewczynkę, która wcześniej oglądała ozdobę. Ania mówi, że odłożyła ją na miejsce, ale Maryla nie wierzy i żąda przyznania się. Dziewczynka chce pójść na upragniony piknik, więc wymyśla historię o zgubieniu broszki w jeziorze. Maryla karze ją zakazem udziału w pikniku. Później Maryla znajduje ozdobę zaczepioną o własny szal i dowiaduje się, dlaczego Ania skłamała. Wniosek: Upór Maryli utrudnia poznanie prawdy, bo Ania w końcu mówi to, co dorosła chce usłyszeć.

Prawdziwe słowa źle zrozumiane przez słuchacza. Harpagon, bogaty skąpiec, podejrzewa swojego rządcę, Walerego, o kradzież szkatułki z pieniędzmi. Walery jest potajemnie zaręczony z jego córką, Elizą. Sądzi, że ojciec dowiedział się o tym związku, dlatego przyznaje się do winy i mówi o miłości. Harpagon każde jego wyjaśnienie odnosi do zaginionych pieniędzy. Nawet czułe określenia uważa za opis szkatułki. Dopiero wyraźna wzmianka o przyrzeczeniu małżeństwa uświadamia mu, o czym opowiada młodzieniec. Wniosek: Przekonanie Harpagona o cudzej winie sprawia, że nawet szczere wyznanie umacnia jego błąd, bo skąpiec słyszy tylko własne obawy.

Kłamliwa życzliwość, która chroni sprawcę przed oskarżeniem. Senator Nowosilcow, carski urzędnik kierujący prześladowaniem polskiej młodzieży, przyjmuje niewidomą panią Rollison. Kobieta błaga o pomoc dla uwięzionego syna. Senator udaje zdziwienie, że chłopak tak długo pozostaje w więzieniu. Przy matce poleca podwładnym zainteresować się sprawą i sprawia wrażenie troskliwego opiekuna. Rollisonowa zaczyna wierzyć, że urzędnik nie wiedział o jej nieszczęściu. Dziękuje mu, choć rozmawia z człowiekiem odpowiedzialnym za krzywdę syna. Wniosek: Kłamstwo chroni Senatora przed odpowiedzialnością, bo pozwala mu uchodzić za osobę, która może naprawić krzywdę wyrządzoną przez jego władzę.

Kłamstwo wykorzystujące zaufanie bliskiej osoby. Emma Bovary, żona wiejskiego lekarza Karola, spotyka się potajemnie z kochankiem Leonem w Rouen. Wyjazdy tłumaczy lekcjami muzyki. Karol ufa żonie i pozwala jej regularnie opuszczać dom. Przypadkiem spotyka jednak wskazaną przez Emmę nauczycielkę. Kobieta nie przypomina sobie takiej uczennicy. Emma tłumaczy, że nauczycielka musiała zapomnieć jej nazwiska. Karol sam podsuwa myśl, że w Rouen może być kilka nauczycielek o tym nazwisku, a żona zgadza się z tą możliwością. Wniosek: Zaufanie Karola ułatwia Emmie prowadzenie podwójnego życia, a kolejne wyjaśnienia służą już przede wszystkim ochronie wcześniejszego kłamstwa.

Podstęp wykorzystujący zaufanie zakochanego. Cześnik Raptusiewicz, szlachcic skłócony z sąsiadem Rejentem, chce sprowadzić do swojego domu jego syna Wacława. Wie, że młodzieniec kocha Klarę, jego podopieczną. Postanawia więc wysłać list napisany rzekomo przez dziewczynę. Dyktuje go służącemu Dyndalskiemu, który bez zastanowienia zapisuje także powtarzane przez pana powiedzonko. Cześnik drze nieudany list. Postanawia wysłać posłańca z ustną prośbą, nadal wykorzystując imię Klary, żeby zwabić Wacława. Wniosek: Cześnik zamienia cudze uczucie w narzędzie intrygi, ponieważ wiadomość przypisana zaufanej osobie potrafi skłonić odbiorcę do działania bez podejrzeń.

Zmyślony sen wykorzystuje zaufanie opiekunki. Tomek Sawyer ucieka z kolegami na wyspę, a mieszkańcy miasteczka uznają chłopców za zmarłych. Tomek potajemnie wraca nocą do domu i słyszy rozmowę swojej opiekunki, ciotki Polly, z matką jednego z kolegów. Poznaje ich rozpacz. Po powrocie chłopców przedstawia zasłyszane szczegóły jako własny niezwykły sen. Ciotka jest zdumiona jego dokładnością. Dopiero później wychodzi na jaw, że Tomek naprawdę był w domu i świadomie ją oszukał. Wniosek: Tomek uwiarygodnia kłamstwo prawdziwymi szczegółami, więc zgodność części opowieści z faktami nie dowodzi, że mówiący jest uczciwy.

Żądanie prawdy kończy się odrzuceniem oskarżenia. Edyp, król Teb, szuka zabójcy swojego poprzednika, Lajosa. Wzywa niewidomego wróżbitę Tejrezjasza, który zna prawdę, lecz początkowo odmawia odpowiedzi. Edyp naciska i oskarża go o ukrywanie sprawcy. Kiedy wróżbita wskazuje samego króla, Edyp reaguje gniewem. Uznaje, że Tejrezjasz działa wspólnie z Kreonem, bratem królowej, aby odebrać mu władzę. Oskarżenie o zabójstwo traktuje jako dowód spisku i odprawia wróżbitę. Wniosek: Edyp odrzuca oskarżenie, bo przeczy ono temu, co myśli o sobie. Pragnienie poznania prawdy nie wystarcza, jeśli człowiek z góry wyklucza możliwość własnej winy.

Pozory wierności utrudniają rozpoznanie zdrajcy. Dunkan, król Szkocji, dowiaduje się o egzekucji tana Kawdoru, dostojnika, który go zdradził. Przyznaje, że ufał temu człowiekowi i nie potrafił rozpoznać jego zamiarów po twarzy. Niedługo potem wita Makbeta, wodza zasłużonego w ostatniej bitwie. Obdarza go wdzięcznością i zaufaniem. Makbet wypowiada słowa oddania, lecz w ukrytych myślach zaczyna widzieć w następcy tronu przeszkodę dla własnych ambicji. Król nie zna tych myśli. Wniosek: Dunkan bierze wojenne zasługi i uprzejme słowa za dowód uczciwości, choć dawna wierna służba nie przesądza o tym, co ktoś zrobi w przyszłości.

Prawda wypowiedziana przy lekceważonym słuchaczu. Stanisław Wokulski, bogaty warszawski kupiec, podróżuje pociągiem ze swoją narzeczoną Izabelą Łęcką i jej kuzynem Starskim. Izabela i Starski rozmawiają po angielsku, przekonani, że Wokulski ich nie rozumie. Pozwalają sobie na poufałość i mówią o kupcu inaczej, niż zwracają się do niego wprost. Wokulski zna jednak angielski. Słucha rozmowy i odkrywa, jak bardzo mylił się co do ukochanej. Przerywa podróż i wysiada w Skierniewicach. Wniosek: Rozmówcy zdradzają prawdę, ponieważ lekceważą Wokulskiego, a utrata złudzeń zaczyna się dla niego od poznania słów nieprzeznaczonych do jego uszu.

Kłamstwo staje się sposobem obrony życia. W czasie Zagłady żydowscy rodzice uczą małego syna zachowania na wypadek niebezpiecznej wizyty. Ojciec ma się ukryć, a chłopiec powinien jak najdłużej szukać klucza i opóźniać otwarcie drzwi. Musi też przekonująco powiedzieć, że ojciec nie żyje. Rodzina ćwiczy te czynności jak zabawę. Dziecko powtarza wyuczoną odpowiedź, chociaż żywy ojciec jest obok. Rodzice sprawdzają kolejne ruchy i poprawiają syna. Wniosek: W warunkach prześladowania prawdomówność mogłaby wydać człowieka na śmierć, dlatego ocena kłamstwa wymaga uwzględnienia celu i sytuacji zagrożonej rodziny.

Upragniony ideał ułatwia poddanie się oszustwu. Hrabia Henryk, poeta mający żonę i dziecko, marzy o miłości piękniejszej od codziennego życia. Złe duchy wysyłają do niego widmo Dziewicy. Henryk widzi w nim doskonałą ukochaną i rusza za zjawą, zostawiając rodzinę. Gdy oddala się od domu, piękno zjawy zaczyna znikać. Ukazuje się rozkładająca się postać. Henryk rozpoznaje oszustwo dopiero wtedy, gdy widmo doprowadziło go w niebezpieczne miejsce nad przepaścią. Wniosek: Henryk wierzy w pozór, bo jest zgodny z jego pragnieniami, a gotowość do porzucenia zwykłego życia czyni go łatwą ofiarą oszustwa.

Kłamstwo odbiera nadzieję oczekującemu ratunku. Ciężko ranny Tristan czeka na Izoldę Jasnowłosą, która może go uleczyć. Ustalono znak: statek z ukochaną ma wrócić pod białym żaglem, a bez niej pod czarnym. O umowie dowiaduje się żona Tristana, Izolda o Białych Dłoniach. Jest zazdrosna o jego miłość do innej kobiety. Kiedy nadpływa statek z białym żaglem, oznajmia mężowi, że żagiel jest czarny. Tristan uznaje, że ukochana nie przyjechała, i umiera. Wniosek: Izolda o Białych Dłoniach wykorzystuje bezbronność Tristana, dlatego kłamstwo może stać się szczególnie okrutną formą zemsty, gdy ofiara nie ma jak sprawdzić prawdy.