Wiedza i edukacja

Szkoła, która każe się zachwycać. Profesor Pimko zabiera trzydziestoletniego Józia do gimnazjum i traktuje go jak ucznia. Na lekcji polskiego nauczyciel Bladaczka przekonuje klasę, że poezja Juliusza Słowackiego musi zachwycać, bo Słowacki był wielkim poetą. Uczeń Gałkiewicz przyznaje, że go to nie zachwyca i nie umie się do tego zmusić. Bladaczka się przeraża i powtarza swoje, a w końcu prosi Gałkiewicza, żeby się nad nim zlitował, bo ma żonę i dziecko. Potem Bladaczka wywołuje Syfona, wzorowego ucznia, który recytuje fragment poematu tak, jak nauczyciel oczekuje, i lekcja toczy się dalej. Wniosek: Szkoła wymagająca jednakowych reakcji na literaturę ogranicza samodzielność uczniów i nagradza zgodność z oczekiwaniami nauczyciela.

Więcej mądrości, więcej smutku. Kohelet, mędrzec, który przedstawia się jako król w Jerozolimie, opowiada, jak szukał mądrości. Przyglądał się wszystkiemu, co ludzie robią, i porównywał mądrość z głupotą. Doszedł do wniosku, że kto więcej wie, ten więcej cierpi. Mądry widzi więcej krzywd, ale nie umie ich naprawić, bo tego, co krzywe, nie da się wyprostować. W rozdziale ósmym dodaje, że nawet najmądrzejszy człowiek nie zrozumie do końca, co robi Bóg, choćby szukał dniem i nocą. Wniosek: U Koheleta wartością wiedzy jest także rozpoznanie granic własnego rozumu, choć ta świadomość może odbierać człowiekowi spokój.

Nauka języka, bez której nie da się poznać świata. Ryszard Kapuściński, młody reporter z Polski, po raz pierwszy jedzie za granicę, do Indii. Szybko przekonuje się, że sama obecność w obcym kraju nie wystarczy, żeby go zrozumieć. Słabo zna angielski, więc ma trudności z porozumiewaniem się. Zaczyna uczyć się sam: czyta po angielsku powieść Ernesta Hemingwaya Komu bije dzwon i korzysta ze słownika. Wniosek: Nauka języka daje podróżnikowi szansę usłyszeć, jak mieszkańcy obcego kraju sami opowiadają o swoim życiu.

Nagroda za wiedzę na pokaz. W szkółce niedzielnej, czyli na lekcjach religii w niedzielę, dzieci dostają kolorowe bileciki za wersety Biblii nauczone na pamięć. Kto zbierze ich odpowiednio dużo, otrzymuje w nagrodę Biblię. Tomek zdobywa bileciki od kolegów w zamian za swoje drobiazgi. Akurat wtedy do szkółki przychodzi ważny gość, sędzia Thatcher, z rodziną. Jest z nimi dziewczynka, którą Tomek niedawno zobaczył w ogrodzie. Chłopiec odbiera Biblię na oczach wszystkich. Gdy sędzia pyta go o pierwszych apostołów, Tomek wymienia Dawida i Goliata, czyli postacie ze Starego Testamentu. Wniosek: System szkolnych nagród łatwo premiuje pozory, gdy osiągnięcia ucznia ocenia się bez sprawdzenia, co naprawdę rozumie.

Lekcja historii pełna kłamstw. W gimnazjum w Klerykowie polskich uczniów rusyfikuje się, czyli zmusza do przyjmowania rosyjskiego języka i kultury. Nauczyciel Kostriulew czyta na lekcji historii tekst, który oczernia Kościół katolicki i polską przeszłość. Uczeń Walecki wstaje i mówi, że to nieprawda i obraza jego wiary. Nauczyciele nie sprawdzają, kto ma rację. Uznają protest za bunt. Inspektor przesłuchuje uczniów, żeby się dowiedzieć, czy Walecki mówił w imieniu całej klasy. Marcin Borowicz, główny bohater powieści, popiera wykład Kostriulewa i mówi, że Walecki protestował tylko we własnym imieniu. Wniosek: Szkoła, która narzuca jedną wersję historii, wymaga ślepego posłuszeństwa i rozbija uczniowską solidarność.

Upokorzenie, które zniechęca uczennicę do chodzenia do szkoły. Ania Shirley zaczyna naukę w szkole w Avonlea, gdzie uczy pan Phillips. Pewnego dnia wraca z przerwy jako ostatnia z grupy spóźnionych uczniów. Nauczyciel karze właśnie ją i każe usiąść obok Gilberta Blythe’a, kolegi, z którym jest pokłócona. Ania czuje się niesprawiedliwie potraktowana. Ignoruje próby pojednania ze strony chłopca. Po lekcjach zabiera swoje rzeczy i oznajmia opiekunce, Maryli, że więcej do szkoły nie pójdzie. Wniosek: Kara Phillipsa utrudnia naukę, ponieważ odbiera Ani poczucie sprawiedliwego traktowania i łączy szkołę z osobistym upokorzeniem.

Wiedza, która wymaga sprawdzenia niewiarygodnego odkrycia. Stanisław Wokulski, kupiec zainteresowany nauką, poznaje w Paryżu profesora Geista. Uczony pokazuje mu niezwykłe metale, między innymi przezroczysty oraz bardzo lekki. Wokulski podejrzewa oszustwo. W pracowni dostaje jednak możliwość samodzielnego sprawdzenia próbek. Waży je, ogrzewa, obrabia i przepuszcza przez nie prąd. Po kilku godzinach przekonuje się, że mają właściwości prawdziwych metali. Nadal nie rozumie, jak powstały, ale nie potrafi już odrzucić tego, co sam zbadał. Wniosek: Zdobywanie wiedzy wymaga gotowości do zmiany przekonań, gdy przeczą im wyniki własnych badań: Wokulski nie może odrzucić tego, co sam sprawdził.

Wiedza oparta na sprawdzaniu cudzych opowieści. Mały Książę, chłopiec podróżujący między planetami, spotyka Geografa. Uczony sam nie podróżuje. Zapisuje relacje badaczy. Wyjaśnia gościowi, że zanim uwierzy w odkrycie, musi sprawdzić prawdomówność podróżnika. Kłamca albo człowiek pijany mógłby wprowadzić go w błąd. Potrzebne są również dowody, na przykład kamienie przywiezione z odkrytej góry. Geograf prosi Małego Księcia o opis jego planety. Otwiera księgę i ostrzy ołówek, ponieważ atramentem zapisuje tylko potwierdzone wiadomości. Wniosek: Zasady Geografa przypominają, że rzetelna wiedza wymaga odróżnienia otrzymanej informacji od sprawdzonego faktu, zanim przekaże się ją innym.

Nauka myślenia, które dopuszcza nieznane dotąd możliwości. Piotr i Zuzanna Pevensie martwią się o młodszą siostrę Łucję. Dziewczynka twierdzi, że przez szafę dostała się do innego świata. Rodzeństwo pyta o radę profesora, u którego mieszka. Gospodarz pyta, czy Łucja zwykle kłamie, i zachęca dzieci do rozważenia kilku wyjaśnień. Uważa, że nie mają podstaw, by uznać siostrę za kłamczynię lub osobę, która straciła rozum. Radzi więc tymczasowo przyjąć jej opowieść, dopóki nie pojawią się nowe dowody. Wniosek: Profesor uczy dzieci ostrożności w ocenianiu cudzych relacji i przypomina, że własne doświadczenie nie wyznacza granic całej wiedzy.

Mądrość sprawdzona przez osobiste cierpienie. W Trenie IX Jan Kochanowski, poeta opłakujący śmierć córki Urszuli, zwraca się do mądrości, której przez lata szukał. Przypomina obietnicę, że człowiek mądry potrafi zachować spokój mimo cierpienia, strachu i strat. Sam po śmierci dziecka nie umie jednak tak żyć. Porównuje swój los do upadku z wysokich stopni. Po latach nauki znajduje się wśród zwykłych ludzi, równie bezradnych jak on. Wniosek: Rozpacz Kochanowskiego dowodzi, że znajomość filozoficznych zasad nie zapewnia odporności na cierpienie, osobiste doświadczenie może wymusić ponowną ocenę zdobytej wiedzy.

Nauka podtrzymywana mimo okupacji. Alek, Rudy i Zośka, warszawscy harcerze działający przeciw niemieckiemu okupantowi, nie rezygnują z nauki. W latach 1940-1941 wyznaczają sobie codzienne zadania i kilka razy w tygodniu spotykają się, żeby omawiać trudne zagadnienia. Zajmują się matematyką, fizyką, historią i pytaniami o świat. Szukają pomocy nauczycieli także poza zajęciami. Alek i Rudy uczą się w szkole technicznej, a własną pracą uzupełniają to, czego nie daje im oficjalna nauka. Wniosek: Dla harcerzy kształcenie jest sposobem zachowania wpływu na własną przyszłość, której nie chcą ograniczyć do przetrwania wojny i wykonywania rozkazów.

Wiedza, dzięki której można pokonać silniejszego. Hobbit Bilbo Baggins podczas rozmowy ze smokiem Smaugiem dostrzega nieosłonięte miejsce na jego piersi. Po wyjściu z podziemi opowiada o odkryciu krasnoludom. Słucha ich drozd, który później leci do Miasta na Jeziorze, atakowanego przez smoka. Ptak przekazuje wiadomość Bardowi, łucznikowi rozumiejącemu jego mowę. Bard wie dzięki temu, gdzie skierować strzałę. Trafia w słaby punkt i zabija Smauga, którego wcześniej nie można było pokonać. Wniosek: Odkrycie Bilba zyskuje znaczenie dopiero dzięki przekazaniu go dalej: trafna obserwacja pomaga rozwiązać problem, gdy dociera do człowieka zdolnego działać.

Wykształcenie pozwalające samodzielnie zarabiać. Joasia Podborska, osierocona młoda kobieta, wspomina w dzienniku początek pracy nauczycielki. Gdy ma siedemnaście lat, dostaje wiadomość o posadzie w warszawskim domu Predygierów. Pożycza pieniądze na podróż i opuszcza Kielce. Umiejętności zdobyte w szkole pozwalają jej utrzymywać się z udzielania lekcji. Później wspiera też brata Henryka, który studiuje za granicą. Kiedy jego sytuacja się pogarsza, postanawia przyjąć więcej uczniów, żeby zwiększyć zarobki. Wniosek: Praca Joasi dowodzi, że wykształcenie otwiera kobiecie drogę do samodzielności finansowej, choć odpowiedzialność za bliskich nadal ogranicza swobodę jej wyborów.

Odkrycie naukowe, którego zwolennicy nie chcą sprawdzić. Samuel Pickwick, założyciel klubu badającego świat podczas podróży, znajduje kamień z napisem. Uznaje go za cenny ślad odległej przeszłości. Odkrycie budzi podziw członków klubu. Tylko pan Blotton, jeden z nich, sprawdza pochodzenie przedmiotu. Dowiaduje się od właściciela domu, że napis wykonał przed laty Bill Stumps, zapisując własne nazwisko. Klub odrzuca jednak to wyjaśnienie, usuwa Blottona ze swojego grona i nagradza Pickwicka. Wniosek: Historia kamienia ostrzega, że środowisko uczonych może bardziej dbać o własny prestiż niż o prawdę, jeśli niewygodny dowód traktuje jak atak na cenioną osobę.

Szukanie wiedzy w świecie bez wiarygodnych źródeł. Winston Smith, urzędnik w państwie Oceania, nie potrafi ustalić, jak naprawdę żyli ludzie przed przejęciem władzy przez Partię. Książki przypisują jej nawet wynalezienie samolotu, chociaż on pamięta samoloty z dzieciństwa. Nie ma jednak dowodów, którymi mógłby potwierdzić swoje wspomnienia. W gospodzie pyta starszego robotnika o dawne czasy. Rozmówca pamięta ceny piwa i drobne zajścia, ale nie umie odpowiedzieć, czy zwykłym ludziom żyło się wtedy lepiej. Wniosek: Samodzielny osąd wymaga dostępu do różnych, sprawdzalnych źródeł, a sama nieufność do oficjalnej historii nie wystarcza.