Sztuka

Muzyka, która na chwilę przywraca więźniom uczucia. W łagrze w Jercewie, czyli sowieckim obozie pracy, w którym siedzi narrator, Gustaw, więźniowie urządzają koncert. Rosjanin Wsiewołod śpiewa marynarskie pieśni. Słuchacze się wzruszają i tęsknią za Rosją, choć to sowiecka władza zamknęła ich w obozie. Potem na skrzypcach gra Zelik Lejman, o którym wszyscy wiedzą, że donosi na innych więźniów. Narrator słucha i przypomina sobie śpiew w synagodze w małym polskim miasteczku. Wniosek: Muzyka może przywołać wspomnienia dawnego życia nawet wtedy, gdy wykonuje ją człowiek, któremu słuchacze nie ufają.

Dwa dzieła sztuki: piękno i bieda. Na samym początku powieści Tomasz Judym, młody lekarz z Warszawy, zdobywa doświadczenie w paryskich klinikach. W Luwrze ogląda Wenus z Milo, starożytną grecką rzeźbę bogini piękna, i poznaje tam polską rodzinę: panią Niewadzką, jej wnuczki i ich nauczycielkę, Joannę Podborską. Następnego dnia jedzie z nimi do Wersalu. W rozmowie wspomina obraz, który widział wcześniej w Muzeum Luksemburskim. To Ubogi rybak francuskiego malarza Puvisa de Chavannes’a. Wychudzony rybak stoi na nim w łodzi, a na brzegu widać jego dzieci. Rzeźba kojarzy się Judymowi z pięknem i szczęściem, a obraz z krzywdą biednych ludzi. Wniosek: Sztuka może łączyć zachwyt nad pięknem z niepokojem o cudzy los, skłaniając odbiorcę do wyjścia poza własne potrzeby.

Pisarze, którzy służą władzy w zamian za przywileje. Michaił Berlioz, redaktor pisma literackiego i przewodniczący MASSOLIT-u, związku moskiewskich pisarzy, zamówił u młodego poety, Iwana Bezdomnego, poemat przeciw religii. Iwan opisał Jezusa jako złego człowieka, ale tak żywo, że ta postać wydaje się prawdziwa. Berlioz chce, żeby poemat dowodził, że Jezus w ogóle nie istniał. Każe więc Iwanowi przerobić utwór. Członkowie MASSOLIT-u bardziej niż pisaniem zajmują się zdobywaniem wczasów, mieszkań i miejsc w restauracji w Domu Gribojedowa, do której wpuszcza się tylko z legitymacją związku. Wniosek: Przywileje mogą uzależniać twórcę od władzy, która w zamian zyskuje wpływ na to, jakie poglądy przekazuje sztuka.

Poezja przeciw śmierci. Jan Kochanowski po śmierci córeczki, Urszuli, pisze cykl trenów, czyli wierszy żałobnych. W Trenie I przywołuje płacz Heraklita, filozofa, który płakał nad ludzkim losem, i skargi Symonidesa, poety, który pisał pieśni żałobne. Prosi, żeby wszystkie łzy i skargi świata pomogły mu opłakać córkę. W Trenie XIV chce zejść do świata zmarłych tak jak Orfeusz, mityczny śpiewak, który zszedł tam po żonę. Pieśnią chciałby wzruszyć Plutona, władcę podziemi, żeby oddał mu Urszulę. Jeśli Pluton mu jej nie odda, ojciec gotów jest zostać tam razem z nią. Wniosek: Poezja pozwala wyrazić pragnienia, które nie mogą się spełnić, i zamienić rozpacz w bunt przeciw śmierci.

Sukces artysty wspierany pieniędzmi i cudzymi interesami. Stanisław Wokulski, warszawski kupiec zakochany w Izabeli Łęckiej, dowiaduje się, że arystokratka podziwia włoskiego aktora Rossiego. Postanawia zadbać o jego powodzenie na scenie i organizuje entuzjastyczne przyjęcie. Ignacy Rzecki, przyjaciel Wokulskiego, obserwuje spektakl z widowni. Zauważa, że kupiec daje znaki, po których rozlegają się oklaski i okrzyki. Publiczność ma oglądać triumf aktora, a Rzecki próbuje zrozumieć, dlaczego jego przyjaciel tak gorliwie kieruje cudzym zachwytem. Wniosek: Występ Rossiego pozwala oddzielić wartość wykonania od rozgłosu: reakcję publiczności mogą współtworzyć pieniądze, towarzyskie oczekiwania i prywatne uczucia.

Muzyka odtwarzająca wspólne przeżycie i dźwięki przyrody. Po polowaniu na niedźwiedzia Wojski, starszy szlachcic znający dawne myśliwskie zwyczaje, gra na rogu. Zgromadzeni słuchają melodii przypominającej kolejne chwile łowów. W dźwiękach instrumentu można rozpoznać pobudkę, szczekanie psów, strzały i głosy zwierząt. Echo lasu odpowiada grającemu i niesie jego muzykę dalej. Wojski kończy koncert, opuszcza róg, a przez chwilę nadal odzywają się leśne pogłosy. Słuchacze wyrażają podziw dla jego umiejętności. Wniosek: Muzyka Wojskiego czerpie z doświadczeń słuchaczy, dlatego wzmacnia więź między nimi i pomaga im docenić własny sposób życia.

Talent poetycki, który nie chroni przed życiową klęską. Wprowadzenie do dramatu ostrzega, że człowiek tworzący piękne słowa nie musi sam żyć pięknie. Hrabia Henryk, poeta i mąż Marii, zachwyca się wyobrażonym ideałem kobiety i zaniedbuje rodzinę. Później szuka wielkości jako przywódca arystokratów walczących z rewolucją. Ponosi klęskę, a jego syn Orcio ginie. Gdy obrona upada, Henryk nie znajduje w poezji ratunku. Przeklina ją i rzuca się w przepaść. Wniosek: Klęska Henryka oddziela talent od dojrzałości: umiejętność tworzenia wzniosłych obrazów nie wystarcza, by odpowiedzialnie pokierować własnym życiem.

Literatura, która odwraca się od niewygodnych wydarzeń. W warszawskim salonie młody Adolf opowiada o Cichowskim, człowieku bezpodstawnie uwięzionym i dręczonym podczas śledztwa. Słuchają go także literaci, od których można oczekiwać zainteresowania takim losem. Nie chcą jednak podejmować tematu. Tłumaczą, że opisane wydarzenia są zbyt świeże, a Polacy wolą czytać o spokojnym, wiejskim życiu. Jeden proponuje sto lat, inny mówi o tysiącu lub nawet paru tysiącach lat. Rozmowa o krzywdzie człowieka zmienia się w spór o reguły pisania i gusta czytelników. Wniosek: Odmowa literatów dowodzi, że wygodne wyobrażenie o zadaniach sztuki może odcinać ją od cierpienia ludzi żyjących tuż obok twórców.

Eksperyment, który zastępuje porozumienie samym wstrząsem. Stomil, ojciec Artura, uważa się za odważnego artystę i urządza rodzinie eksperymentalne przedstawienie. Za pomocą pacynek odgrywa historię Adama i Ewy w raju. Nagle gaśnie światło i rozlega się wystrzał. Domownicy są przerażeni, a Stomil wyjaśnia, że celowo wywołał huk i ciemność, żeby na nich zadziałać. Wuj Eugeniusz pyta jednak, co to ma wspólnego z odegraną historią. Artysta próbuje tłumaczyć zamiar trudnymi słowami, ale nie przekonuje widzów. Rodzina wstaje i kończy oglądanie. Wniosek: Przedstawienie Stomila dowodzi, że wywołanie silnej reakcji nie zapewnia sztuce znaczenia, jeśli odbiorca nie rozumie, czemu służy zastosowany efekt.

Sztuka, dla której cudza katastrofa staje się widowiskiem. Podczas wielkiego pożaru Rzymu cesarz Neron przygląda się płonącemu miastu w otoczeniu dworzan. Widok zniszczenia łączy z wyobrażeniem upadku starożytnej Troi. W teatralnym stroju i z instrumentem w ręku zaczyna śpiewać własną pieśń o tej klęsce. Otoczenie nagradza występ oklaskami. Z oddali odpowiada im jednak gniewny krzyk mieszkańców tracących domy. Neron przyjmuje ich oburzenie jako dowód, że ludzie nie umieją docenić jego poezji, i skarży się dworzanom. Wniosek: Artystyczne ambicje Nerona zamieniają ludzkie cierpienie w materiał do popisu, dlatego zachwyt pięknem widowiska nie świadczy jeszcze o wrażliwości człowieka.

Sztuka, w której odbiorca szuka własnego życia. Emma Bovary, żona prowincjonalnego lekarza, ogląda w Rouen operę Łucja z Lammermooru. Sceniczne stroje, dekoracje i muzyka przypominają jej świat ukochanych powieści. Słuchając bohaterki skarżącej się na nieszczęśliwą miłość, Emma wraca myślami do własnych zawodów. Gdy widzi Łucję w sukni ślubnej, wspomina swój ślub i zastanawia się, dlaczego nie sprzeciwiła się małżeństwu. Jednocześnie denerwuje ją mąż, który nie rozumie przedstawienia i zadaje pytania. Emma każe mu milczeć, żeby móc dalej słuchać. Wniosek: Opera pomaga Emmie nazwać własne rozczarowanie, ale przeżywanie życia według wzorów ze sceny jeszcze bardziej oddala ją od bliskiego człowieka.

Opowieść przynosząca słuchaczowi chwilową ulgę. Piętnastoletni Kordian cierpi z powodu nudy i nie wie, czemu poświęcić życie. Stary sługa Grzegorz próbuje go zająć bajką o Janku, który nie radzi sobie w szkole ani w zwykłej pracy szewca. Chłopiec wyrusza w świat i zostaje zatrudniony przez króla do szycia butów dla psów. Dzięki niezwykłej umiejętności zdobywa majątek i wysokie stanowisko. Kordian śmieje się z opowieści. Grzegorz zapewnia, że bajka zawiera naukę, lecz zapytany, jaką, nie potrafi jej jasno wskazać. Wniosek: Reakcja Kordiana przypomina, że opowieść może pomóc przez śmiech i bliskość rozmówcy, nawet gdy nie daje gotowej życiowej wskazówki.

Poetycka wyobraźnia otwierająca rozmowę z ukrytymi pragnieniami. Podczas wesela w Bronowicach Rachela, córka miejscowego karczmarza zafascynowana poezją, rozmawia z Poetą o niezwykłym nastroju nocy. Chce, by na zabawę zaproszono cuda i dziwy. Poeta dodaje do tej listy chochoł, słomianą osłonę róży w sadzie. Namawia młodą parę, żeby go przywołała. Pan Młody i Panna Młoda podejmują pomysł jak żart. O północy Chochoł naprawdę przychodzi do izby i zapowiada pojawienie się gości związanych z tym, co ludzie noszą w duszy i snach. Wniosek: Poetycka zabawa pozwala uczestnikom wesela spotkać to, czego nie mówią wprost, więc wyobraźnia prowadzi ich do trudniejszej wiedzy o sobie.

Głos człowieka nadający wartość sztucznie stworzonej piosence. Winston Smith, urzędnik w Oceanii rządzonej przez Partię, obserwuje z wynajętego pokoju kobietę rozwieszającą pranie na podwórzu. Należy ona do proli, najuboższej części społeczeństwa, i przy pracy śpiewa popularną piosenkę miłosną. Winston wie, że jej słowa ułożyła maszyna używana do masowej produkcji rozrywki. Sam tekst uważa za bezwartościowy. Mimo to mocny, melodyjny głos kobiety sprawia, że piosenka brzmi przyjemnie. Winston słucha śpiewu razem z odgłosami zwykłego życia podwórza. Wniosek: Śpiew kobiety dowodzi, że znaczenie utworu zależy także od wykonania, a ludzka wrażliwość może ożywić nawet mechanicznie przygotowaną rozrywkę.