Śmierć

Śmierć zrównująca ludzi wszystkich stanów. Mistrz Polikarp, uczony, prosi Boga, by pozwolił mu zobaczyć Śmierć, lecz gdy spotyka rozkładającą się kobiecą postać z kosą, pada ze strachu. Jego wiedza nie chroni go przed lękiem o własne życie. Śmierć wylicza tych, których zabiera: władców, duchownych, kupców, chłopów, bogatych i biednych. Nikt nie może wykupić się od jej władzy ani bezpiecznie przed nią ukryć. To nawiązanie do tańca śmierci, czyli przedstawienia, w którym Śmierć porywa do tańca ludzi wszystkich stanów. Wniosek: Świadomość śmierci może uczyć pokory, bo przypomina, że bogactwo i władza mają swoje granice.

Śmierć odbiera znaczenie sławie i władzy. Na cmentarzu duński królewicz Hamlet przygląda się pracy grabarza i podnosi czaszkę Yoricka, dawnego błazna królewskiego. Pamięta jego żarty i ruchliwą twarz, lecz teraz widzi jedynie szczątki. Rozważa też los Aleksandra Wielkiego: ciało potężnego zdobywcy mogło zamienić się w glinę, którą ktoś zatkał beczkę. Grabarz żartuje i śpiewa przy kopaniu grobu, bo widok zmarłych to dla niego codzienność. Po chwili okazuje się, że grób jest kopany dla Ofelii, dziewczyny, którą kochał Hamlet. Wniosek: Myśl o śmierci odbiera wagę sławie i władzy, bo z wielkiego zdobywcy zostaje tyle samo co z królewskiego błazna.

Umieranie podporządkowane wzorcowi rycerza i chrześcijanina. Czując zbliżający się koniec, rycerz Roland kładzie się na wzgórzu pod sosną i umieszcza pod sobą miecz oraz róg. Zwraca twarz ku Hiszpanii, aby pozostać w pamięci jako zwycięzca. Jednocześnie bije się w piersi, wyznaje grzechy i wyciąga ku Bogu prawą rękawicę. Tak wasal, czyli rycerz zależny od swojego pana, oddawał się mu w służbę. Archanioł Gabriel przyjmuje rękawicę, a aniołowie niosą duszę rycerza do raju. Wniosek: Rycerza ocenia się także po tym, jak umiera, dlatego śmierć Rolanda dopełnia wzór idealnego rycerza i chrześcijanina.

Pogrzeb przywracający zmarłemu należną godność. Po odzyskaniu ciała Hektora Trojanie mogą wreszcie opłakać swojego obrońcę i przygotować obrzędy. Zawieszenie walk daje im czas na zgromadzenie drewna oraz spalenie zwłok na stosie. Następnie gaszą ogień winem, zbierają kości, składają je w złotym naczyniu i usypują mogiłę. Po pogrzebie odbywa się wspólna uczta. Wniosek: Szacunek dla zmarłego może na pewien czas okazać się ważniejszy niż wojna.

Śmierć rolnika jako ostatni siew. Ciężko chory Maciej Boryna, gospodarz z Lipiec, nocą opuszcza dom i wychodzi na pole. Nabiera ziemi i rozsiewa ją gestem siewcy, później powtarza ten ruch już pustą dłonią. Wydaje mu się, że przyroda ożywa i go woła. Wreszcie ukazuje mu się Bóg siedzący na tronie ze snopów i zapraszający utrudzonego człowieka do siebie. Boryna upada na ziemię i umiera. Wniosek: Śmierć traci grozę, gdy człowiek widzi w niej odpoczynek po ciężkiej pracy i powrót do Boga.

Obrzęd łączący żywych ze zmarłymi. W cmentarnej kaplicy wieśniacy gromadzą się pod przewodnictwem Guślarza, czyli człowieka, który prowadzi obrzęd, by przywołać dusze potrzebujące pomocy. Przygotowują dla nich jedzenie i napoje, a kolejne zjawy mówią o swoim pośmiertnym losie. Zmarli nadal mogą rozmawiać z żywymi, a żywi próbują im pomóc. Obrzęd łączy ludowe praktyki z chrześcijańskimi wyobrażeniami o duszy i zbawieniu. Na końcu pojawia się milczące Widmo, które idzie za Pasterką. Nie odpowiada na wezwania, a Guślarz nie umie go odpędzić. Wniosek: Obrzęd zakłada, że więź między ludźmi trwa po śmierci, dlatego obowiązek troski o innych wykracza poza doczesne życie.

Śmierć dziecka i obojętność otoczenia. W ostatni wieczór roku uboga dziewczynka marznie na ulicy, bezskutecznie próbując sprzedać zapałki. Rozpalane płomyki przynoszą obrazy ciepła, jedzenia i bezpieczeństwa. W końcu widzi zmarłą babcię, która zabiera ją do Boga, poza głód, chłód i strach. Rano przechodnie znajdują martwe dziecko i tłumaczą sobie wypalone zapałki próbą ogrzania rąk. Nikt nie wie, jakie piękne rzeczy widziała przed śmiercią. Wniosek: Śmierć dziecka staje się oskarżeniem otoczenia, które nie zapewniło mu nawet najprostszej pomocy potrzebnej do przeżycia.

Śmierć żony i przekonanie o bezsensie życia. Makbet, który zdobył tron Szkocji przez zabójstwo, czeka w zamku na atak przeciwników. Słyszy krzyk kobiet, a sługa przynosi mu wiadomość o śmierci jego żony. Król nie pogrąża się w gwałtownej rozpaczy. Mówi o kolejnych dniach, które prowadzą ludzi ku śmierci. Porównuje życie do krótkiego występu aktora i opowieści pełnej hałasu, pozbawionej znaczenia. Jego słowa przerywa przybycie posłańca z wiadomościami o zbliżającym się wojsku. Wniosek: Po śmierci żony zdobyta władza nie daje Makbetowi pocieszenia ani powodu, by uznać własne życie za wartościowe.

Pożegnanie z przyjacielem przez bliskie mu słowa. Jan Bytnar, nazywany Rudym, jest harcerzem i żołnierzem podziemia w okupowanej Warszawie. Koledzy odbijają go z rąk Niemców podczas akcji pod Arsenałem. Rudy jest jednak tak ciężko pobity podczas przesłuchań, że nie udaje się go uratować. W ostatnich godzinach są przy nim przyjaciele. Prosi o wyrecytowanie Testamentu mojego Juliusza Słowackiego. Słucha wiersza, w którym poeta zwraca się do żyjących i zobowiązuje ich do dalszej pracy oraz poświęcenia. Wniosek: Przyjaciele mogą odnaleźć sens pożegnania we wspólnych wartościach, które zobowiązują żyjących do dalszego działania.

Śmierć bliskiego mimo zbliżającego się końca katastrofy. Jean Tarrou, organizator ochotniczych oddziałów sanitarnych w Oranie, przez wiele miesięcy pomaga walczyć z dżumą. Zapada na nią, gdy epidemia już słabnie. Doktor Bernard Rieux, jego przyjaciel, leczy go w swoim domu. W opiece uczestniczy także matka lekarza. Mimo ich wysiłków Tarrou umiera. Rieux, który ocalił wielu chorych, nie zdoła uratować bliskiego człowieka. Później, kiedy mieszkańcy świętują koniec epidemii, lekarz pamięta o tych, których zabrakło. Wniosek: Zbiorowe ocalenie nie wyrównuje osobistej straty, dlatego końca katastrofy nie wszyscy mogą doświadczać jako powrotu do dawnego szczęścia.

Odejście, które narrator uznaje za powrót do domu. Mały Książę chce wrócić do róży pozostawionej na swojej planecie. Tłumaczy zaprzyjaźnionemu pilotowi, że jego ciało jest zbyt ciężkie na tę podróż i będzie wyglądał, jakby umarł. Nocą podchodzi do żółtego węża. Przy jego kostce pojawia się błysk, po czym chłopiec bezgłośnie upada na piasek. Nazajutrz pilot nie znajduje ciała. Uznaje to za znak, że chłopiec wrócił na swoją planetę, ale po latach nadal za nim tęskni. Wniosek: Nadzieja na dalsze istnienie bliskiej osoby łagodzi ból rozstania, choć nie usuwa tęsknoty ani potrzeby ponownego spotkania.

Nieodwracalna śmierć spowodowana błędnym rozpoznaniem sytuacji. Romeo, wygnany z Werony mąż Julii, otrzymuje wiadomość o jej śmierci. Nie dociera do niego list wyjaśniający, że dziewczyna wypiła środek, który tylko pozoruje zgon. Przyjeżdża do rodzinnego grobowca Julii i bierze jej nieruchome ciało za dowód straty. Wypija truciznę. Gdy Julia się budzi, znajduje martwego męża. Próba ucieczki od narzuconego małżeństwa kończy się nową tragedią: dziewczyna odbiera sobie życie jego sztyletem. Wniosek: Niepewna wiadomość staje się podstawą ostatecznej decyzji, a śmierć zamyka możliwość naprawienia nieporozumienia, które mogłoby jeszcze zostać wyjaśnione.

Pogrzeb, na którym zabrakło najbliższej rodziny. Goriot, dawny kupiec, umiera po oddaniu majątku córkom, Anastazji i Delfinie. Organizacją pogrzebu zajmują się studenci Rastignac i Bianchon. Brakuje im pieniędzy, a zięciowie nie odpowiadają na prośby o pokrycie kosztów. W kościele Rastignac na próżno szuka rodziny zmarłego. Do skromnego konduktu dołączają jedynie dwa puste powozy z herbami rodów córek. Nad grobem student musi jeszcze pożyczyć pieniądze od służącego, żeby dać napiwek grabarzom. Wniosek: Wysoka pozycja córek nie przekłada się na troskę o zmarłego ojca, a zewnętrzne oznaki szacunku zastępują ich osobiste zaangażowanie.

Śmierć przyjęta jako ostatnia służba własnej wspólnocie. Apostoł Piotr, uczeń Chrystusa i opiekun rzymskich chrześcijan, zostaje skazany na ukrzyżowanie. Żołnierze prowadzą go za miasto, a za nimi idą wierni. Piotr jest spokojny. Patrzy na Rzym z przekonaniem, że nauka Chrystusa przetrwa jego śmierć i zwycięży w mieście prześladowców. Na miejscu kaźni prostuje się i podnosi rękę. Zanim zostanie stracony, kreśli znak krzyża, błogosławiąc miastu oraz światu. Wniosek: Wiara pozwala Piotrowi przyjąć śmierć bez poczucia klęski, ponieważ przyszłość wspólnoty uważa za ważniejszą od własnego życia.

Śmierć, która zrównuje ludzi z innymi żywymi istotami. Kohelet, biblijny mędrzec, zastanawia się nad przekonaniem człowieka o własnej wyjątkowości. W trzecim rozdziale porównuje los ludzi i zwierząt. Zauważa, że wszyscy oddychają, a potem umierają. Wszyscy pochodzą z prochu i do niego wracają. Pyta, skąd człowiek może mieć pewność, co dzieje się z duchem po śmierci. Wraca więc do życia, które zna, i radzi cieszyć się własną pracą. Wniosek: Wspólna śmiertelność ogranicza ludzką pychę, a niepewność dalszego losu kieruje uwagę ku temu, co można przeżyć i zrobić teraz.

Wizja końca śmierci jako władzy nad człowiekiem. W dwudziestym rozdziale Apokalipsy św. Jana umarli stają przed wielkim białym tronem na sąd. Morze oddaje tych, którzy w nim zginęli, a Śmierć i Otchłań wydają wszystkich pozostających w ich mocy. Każdy zostaje osądzony według czynów. Potem sama Śmierć oraz Otchłań zostają wrzucone do jeziora ognia. Jezioro ognia oznacza tutaj drugą śmierć. Trafiają tam także ci, których imion nie znaleziono w księdze życia. Wniosek: W tej wizji śmierć nie ma ostatecznej władzy nad ludźmi, ponieważ sama podlega Bożemu wyrokowi i zostaje usunięta.