Przemiana

Od skąpstwa do odpowiedzialności za innych. Ebenezer Scrooge, bogaty londyński skąpiec, myśli tylko o zarabianiu, odrzuca bliskość siostrzeńca i odmawia pomocy ubogim. Duch Wigilijnej Przeszłości pokazuje mu samotne dzieciństwo oraz dawną narzeczoną, Bellę, którą stracił, bo pieniądze stały się dla niego ważniejsze. Ostatni duch pokazuje mu jego śmierć, po której nikt nie płacze. Scrooge rozumie, do czego doprowadziło go jego życie. Po przebudzeniu wspiera rodzinę pracownika, Boba Cratchita, podnosi mu pensję i odwiedza siostrzeńca, Freda. Wniosek: Spojrzenie na własne życie oczami innych może obudzić sumienie nawet w człowieku, który myślał tylko o sobie.

Odkupienie win przez służbę ojczyźnie. Kmicic pali Wołmontowicze, porywa swoją narzeczoną, Oleńkę, i służy hetmanowi Januszowi Radziwiłłowi, który przeszedł na stronę Szwedów. Gdy spotyka kuzyna hetmana, Bogusława Radziwiłła, książę bierze go za wspólnika i mówi otwarcie, że Radziwiłłowie chcą wykorzystać upadek kraju, żeby zdobyć władzę dla siebie. Kmicic rozumie wtedy, że służył zdrajcom. Pod nazwiskiem Babinicz zaczyna naprawiać krzywdy: broni klasztoru na Jasnej Górze przed Szwedami. Gdy w górskim wąwozie Szwedzi napadają na orszak króla Jana Kazimierza, Kmicic rzuca się do walki, żeby osłonić króla, i zostaje ciężko ranny. Potem wyznaje królowi swoje prawdziwe nazwisko i dawne błędy. Wniosek: Przemiana Kmicica wymaga samodzielnego osądu własnych wyborów, ponieważ zaufanie do przywódcy nie zwalnia go z odpowiedzialności za krzywdę.

Przemiana dumnego szlachcica w pokornego patriotę. Szlachcic Jacek Soplica zabija Stolnika Horeszkę, który nie chciał oddać mu za żonę swojej córki Ewy. Ludzie uważają go za sojusznika Rosjan. Poczucie winy prowadzi go do zerwania z dawnym życiem. Jako ksiądz Robak, bernardyn, czyli zakonnik, działa w ukryciu, służy sprawie niepodległości i przygotowuje szlachtę do powstania. Podczas walki z Rosjanami zasłania własnym ciałem Hrabiego i zostaje ranny. Przed śmiercią wyjawia, kim jest, i wyznaje winy. Dowiaduje się także, że Stolnik mu przebaczył. Po śmierci Jacek zostaje publicznie oczyszczony z zarzutu zdrady. Przyznany mu przez Napoleona krzyż Legii Honorowej zostaje zawieszony na jego grobie. Wniosek: O szczerości przemiany Jacka świadczy gotowość do naprawiania krzywd bez domagania się uznania za własne zasługi.

Od zdrady do odwagi i naprawienia krzywdy. Edmund, jeden z czworga rodzeństwa, które trafiło do Narnii przez szafę, zazdrości bratu i siostrom i ulega obietnicom Białej Czarownicy, która kusi go słodyczami oraz przyszłą władzą. Zdradza bliskich, ale w niewoli przekonuje się, jak okrutna jest Czarownica, która udawała jego przyjaciółkę. Po uwolnieniu rozmawia z lwem Aslanem i przeprasza rodzeństwo. Aslan oddaje za niego życie. Edmund potwierdza zmianę podczas bitwy: niszczy różdżkę Czarownicy i zostaje ciężko ranny. Ocalony przez swoją siostrę Łucję, później otrzymuje przydomek Sprawiedliwy. Wniosek: Przebaczenie daje szansę na odbudowanie zaufania, a zmianę trzeba potwierdzić własnym postępowaniem.

Przebudzenie wrażliwości na cudzą krzywdę. Pan Tomasz, emerytowany warszawski adwokat, ceni sztukę i wygodę, a dźwięku katarynek tak nie znosi, że płaci stróżom za niewpuszczanie ich na podwórze. Widzi przez okno niewidomą dziewczynkę z mieszkania naprzeciwko, ale początkowo nic nie robi. Przełom następuje, gdy widzi jej radość podczas gry kataryniarza. Każe stróżowi wpuszczać kataryniarzy i postanawia znaleźć dla dziewczynki dobrego lekarza od oczu. Wniosek: Zrozumienie, co daje radość drugiemu człowiekowi, może skłonić do rezygnacji z własnej wygody.

Od prywatnego szczęścia do solidarności. Dziennikarz Raymond Rambert przyjeżdża do Oranu, ale po wybuchu epidemii nie może opuścić zamkniętego miasta. Początkowo uważa epidemię za cudzą sprawę. Chce wrócić do ukochanej, dlatego najpierw prosi urzędy o zgodę na wyjazd, a potem szuka przemytników, którzy wywiozą go z miasta. W oczekiwaniu pomaga oddziałom sanitarnym i obserwuje pracę doktora Rieux oraz Tarrou, który te oddziały zorganizował. Kiedy wyjazd staje się możliwy, postanawia zostać: nie chce budować szczęścia na opuszczeniu cierpiących. Po zakończeniu epidemii spotyka ukochaną. Wniosek: Przemiana Ramberta zaczyna się, gdy uznaje, że cierpienie obcych ludzi jest także jego sprawą.

Od zdrady kolegów do naprawienia winy. Geréb należy do grupy chłopców, którzy bawią się na Placu Broni w Budapeszcie. Zazdrości przywództwa koledze, Boce, i przechodzi na stronę rywalizującej bandy Czerwonych Koszul. Przekazuje przeciwnikom informacje o placu, a później próbuje przekupić stróża, aby wydał teren bez walki. Gdy koledzy go odrzucają, a ich kolega Nemeczek okazuje się uczciwy, Geréb rozumie, co zrobił. Prosi o przebaczenie, a w liście do Boki przekazuje wiadomości o planach przeciwników i obiecuje walczyć jako zwykły szeregowiec. Zostaje ponownie przyjęty i uczestniczy w obronie placu. Wniosek: Powrót Geréba do wspólnoty wymaga rezygnacji z przekonania, że własna pozycja jest ważniejsza od lojalności.

Odkrywanie odwagi i samodzielności podczas wyprawy. Hobbit Bilbo Baggins ceni wygodną norę i spokojne życie. Czarodziej Gandalf namawia go jednak na wyprawę z krasnoludami i przedstawia jako włamywacza, choć krasnoludy wątpią, czy Bilbo się do tego nadaje. Pewnego wieczoru hobbit idzie na zwiad do ogniska, przy którym siedzą trzy trolle. Próbuje ukraść jednemu z nich sakiewkę, ale zaczarowana sakiewka odzywa się i troll go łapie. Krasnoludy także wpadają w ręce trolli. Ratuje ich dopiero Gandalf: podtrzymuje kłótnię trolli, aż wschodzi słońce i zamienia je w kamień. Później w Mrocznej Puszczy Bilbo budzi się oplątany pajęczyną i sam zabija wielkiego pająka. Nazywa swój miecz Żądłem i od tej chwili zaczyna wierzyć w siebie. Wniosek: Samodzielne pokonanie trudności pomaga Bilbowi odkryć możliwości, których wcześniej w sobie nie dostrzegał.

Przemiana bezradności w samodzielność i siłę. Hanka, żona Antka i synowa gospodarza Macieja Boryny, początkowo płacze, znosi upokorzenia i zależy od decyzji męża oraz teścia. Po wygnaniu z gospodarstwa musi zadbać o dzieci mimo biedy i niewierności męża. Trudności zmuszają ją do działania: podejmuje pracę, zabiega o zabezpieczenie rodziny i zdobywa zaufanie teścia. Gdy Boryna choruje, a Antek trafia do więzienia, Hanka przejmuje obowiązki gospodyni i pilnuje majątku. Wniosek: Wymuszona przez kryzys samodzielność pozwala Hance wyrwać się z roli osoby, o której losie stale decydują inni.

Od cierpienia osobistego do utożsamienia z narodem. W Prologu więzień zapisuje na ścianie symboliczną śmierć Gustawa i narodziny Konrada. Zmiana imienia oznacza, że bohater porzuca myśli o nieszczęśliwej miłości i zajmuje się losem prześladowanej ojczyzny. W Wielkiej Improwizacji Konrad utożsamia się z narodem i żąda od Boga władzy nad ludzkimi duszami. Nadal jest jednak pyszny: chce ratować ludzi, ale uważa się za kogoś wyjątkowego, równego Bogu. Konrad mdleje, a ksiądz Piotr odprawia egzorcyzmy, czyli modlitwy wypędzające złego ducha, który opętał bohatera. Wniosek: Nowy, szlachetny cel nie oznacza jeszcze, że człowiek przezwyciężył własną pychę.

Rozpad pewności i odbudowa równowagi po stracie. Śmierć małej Urszuli zmienia jej ojca, poetę Jana Kochanowskiego, który wierzył w siłę rozumu, cnoty i życiowej mądrości. W Trenie IX przekonuje się, że filozofia, w którą wierzył, nie pomaga mu w bólu. W Trenie X szuka córki w różnych wyobrażeniach życia po śmierci, a w Trenie XI wątpi w sens cnoty. Ojciec wątpi w wiarę, w wiedzę i w samego siebie. W Trenie XIX zmarła matka poety, która przychodzi do niego we śnie z Urszulą, przynosi pocieszenie i przypomina, że każdy człowiek jest śmiertelny. Wniosek: Cierpienie może zburzyć dawne przekonania, a pogodzenie się z własnymi ograniczeniami pomaga odzyskać równowagę.

Spóźnione rozpoznanie własnego błędu. Kreon, król Teb, zakazuje pochowania Polinejkesa, którego uznaje za zdrajcę. Uważa, że państwo upadnie, jeśli ludzie przestaną słuchać władcy. Odrzuca racje siostry zmarłego, Antygony, i ostrzeżenia swojego syna, Hajmona, a sprzeciw uznaje za zagrożenie dla swojego autorytetu. Dopiero przepowiednia wróżbity Tejrezjasza i rada chóru skłaniają go do zmiany decyzji. Chce pogrzebać zmarłego oraz uwolnić uwięzioną dziewczynę, lecz przychodzi za późno. Antygona, Hajmon oraz żona Kreona, Eurydyka, popełniają samobójstwo. Kreon przyznaje, że to jego wina. Wniosek: Spóźniona zmiana decyzji nie cofa skutków dawnych błędów, a skrucha Kreona nie ratuje już tych, których skrzywdził.

Przemiana obrazu siebie przez poznanie prawdy. Na początku Edyp jest dobrym królem Teb. Chce uwolnić miasto od zarazy, więc szuka zabójcy poprzedniego króla, Lajosa. Gdy wróżbita Tejrezjasz mówi, że winny jest sam Edyp, król oskarża go i swojego szwagra, Kreona, o spisek. Potem posłaniec z Koryntu opowiada, skąd wziął się Edyp. Jego żona, Jokasta, rozumie wtedy prawdę i błaga go, żeby przestał pytać. Edyp jednak każe sprowadzić starego pasterza. Z jego słów wynika, że Edyp, nie wiedząc o tym, zabił swojego ojca, Lajosa, i poślubił matkę, Jokastę. Wniosek: Przemiana Edypa dotyczy jego wiedzy o sobie: te same wydarzenia z przeszłości nabierają znaczenia, które burzy dotychczasowy obraz własnego życia.

Od wiary w system do świadomego oporu. Michaił Kostylew, późniejszy więzień sowieckiego obozu pracy, wychowuje się w wierze w komunizm. Jest przekonany, że na Zachodzie ludzie żyją w biedzie i niesprawiedliwości. Czyta jednak francuskie powieści i odkrywa, że świat wygląda inaczej, niż mówi propaganda. Zostaje aresztowany i torturowany w śledztwie. Widzi, jak okrutne jest państwo, któremu ufał. W łagrze decyduje, że nie będzie już dla tego systemu pracować, i co jakiś czas przypala rękę nad ogniem, żeby rana się nie goiła i żeby nie musiał pracować. Wniosek: Utrata wiary w system zmienia u Kostylewa rozumienie obowiązku: dalsze posłuszeństwo oznaczałoby dla niego zgodę na własne zniewolenie.

Przełamanie gniewu przez współczucie dla wroga. Po śmierci przyjaciela, Patroklosa, grecki wojownik Achilles zabija trojańskiego wodza Hektora i włóczy jego ciało za rydwanem. Zemsta nie przynosi mu ulgi. Przełom następuje, gdy ojciec Hektora, król Troi Priam, przychodzi po zwłoki syna i przypomina Achillesowi o jego własnym ojcu. Wojownik płacze razem ze starym królem, oddaje ciało i zgadza się przerwać walki na czas pogrzebu. Wniosek: Gniew Achillesa słabnie dopiero wtedy, gdy w cierpieniu wroga dostrzega ból podobny do własnego.

Stopniowe przeobrażenie rycerza w tyrana. Szkocki rycerz Makbet wiernie służy królowi Dunkanowi i słynie z odwagi. Trzy wiedźmy przepowiadają mu, że zostanie królem, i to budzi w nim ambicję. Po namowach żony zabija Dunkana. Choć zostaje królem, nie czuje się bezpiecznie. Każe zabić swojego przyjaciela, Banka, bo wiedźmy przepowiedziały, że królami zostaną potomkowie Banka. Na uczcie widzi ducha zamordowanego przyjaciela, choć nikt inny go nie widzi. Wcześniej bał się zła, teraz bez wahania zabija, żeby utrzymać władzę. W końcu ginie w walce z Makdufem. Wniosek: Lęk przed utratą zdobytej zbrodnią władzy stopniowo odbiera Makbetowi skrupuły i ułatwia mu krzywdzenie kolejnych ludzi.

Awans społeczny połączony z narastającą bezwzględnością. Bogaty pan, Kirkor, ma poślubić tę z sióstr, która pierwsza nazbiera dzbanek malin. Balladyna zabija siostrę, Alinę, żeby wygrać i opuścić ubogą chatę. Po ślubie popełnia kolejne zbrodnie i wypiera się matki, Wdowy. W walce o tron pomaga jej rycerz Kostryn. Po zwycięstwie nad wojskami Kirkora otruwa także Kostryna. Wniosek: W pogoni za władzą Balladyna zaczyna traktować innych jak narzędzia, których pozbywa się, gdy przestają być potrzebne.

Stopniowe porzucanie zasad w imię kariery. Młody Zenon Ziembiewicz krytykuje ojca i ludzi, którzy zależą od bogatych protektorów, i chce żyć uczciwiej. Brakuje mu jednak pieniędzy na studia w Paryżu, więc przyjmuje pomoc wpływowego Czechlińskiego, a potem zostaje redaktorem gazety Niwa. Pisze tak, jak chcą bogaci ludzie, którzy mu pomagają. Usprawiedliwia kolejne ustępstwa. Gdy jest prezydentem miasta, policja strzela do demonstrujących robotników. Jego żona, Elżbieta, zarzuca mu, że stanął po stronie tego, co kiedyś potępiał. Mówi, że istnieje granica ustępstw, za którą człowiek przestaje być sobą. Wniosek: Drobne ustępstwa usprawiedliwiane dobrym celem mogą krok po kroku zmienić człowieka w kogoś, kim nie chciał być.

Przymusowe zniszczenie przekonań i uczuć. Winston, urzędnik, który w Ministerstwie Prawdy poprawia stare gazety, w tajemnicy nienawidzi Partii rządzącej krajem. Prowadzi dziennik i szuka dowodów, że władza fałszuje przeszłość. Dzięki romansowi z Julią wierzy, że może mieć choć trochę prywatnego życia, którego nikt nie kontroluje. Po aresztowaniu torturuje go O’Brien, ważny członek Partii, któremu Winston wcześniej ufał. Zmusza go, żeby uwierzył, że dwa plus dwa to pięć, jeśli tak mówi Partia. Po wyjściu z więzienia Winston całe dnie spędza w kawiarni. Gdy słyszy komunikat o zwycięstwie na froncie, czuje wzruszenie i wdzięczność. Na końcu kocha Wielkiego Brata, przywódcę Partii. Wniosek: Przemiana wymuszona przemocą jest pełnym zniewoleniem, bo odbiera Winstonowi nawet myśli i uczucia, które były tylko jego.

Fantastyczna przemiana jako wyjście z bezsilności. Małgorzata, ukochana pisarza zwanego Mistrzem, żyje w dostatku z mężem. Gdy Mistrz znika, pogrąża się w rozpaczy. Azazello, sługa szatana Wolanda, daje jej czarodziejski krem. Gdy Małgorzata się nim natrze, młodnieje i może latać. Jako wiedźma odlatuje z domu, niszczy mieszkanie krytyka Łatuńskiego, który szkalował Mistrza, i zostaje gospodynią balu u Wolanda. Nadal umie współczuć: gdy Woland pozwala jej wypowiedzieć życzenie, prosi najpierw o uwolnienie od kary grzesznicy, Fridy, która cierpi od lat. Wniosek: Zdobycie niezwykłych możliwości nie musi odbierać wrażliwości na cudze cierpienie.

Metamorfoza jako ocalenie i znak ludzkiego losu. Nimfa Dafne ucieka przed zakochanym w niej bogiem Apollinem i prosi o ratunek matkę Ziemię, która zamienia ją w drzewo laurowe. Przemiana chroni nimfę przed pościgiem, lecz odbiera jej dawną postać. Inaczej kończy się historia Narcyza, obojętnego na miłość nimf. Zachwycony własnym odbiciem nie potrafi oderwać się od wody i umiera z tęsknoty; na jego grobie wyrasta kwiat nazwany narcyzem. Wniosek: Mityczna przemiana zachowuje ślad dawnego życia bohatera, dzięki czemu przyroda staje się pamiątką jego uczuć i cierpienia.

Zmiana postaci jako szansa na inne relacje. Surowa ciotka Maryla usiłuje zatrzymać dzieci wyruszające do Kopenhagi po rodziców. Życzenie Filipa wypowiedziane na czerwonym krześle zmienia ją w małą dziewczynkę, nazywaną później Wiki. Teraz sama musi polegać na dzieciach. Stopniowo włącza się we wspólne działania, a dzieci odkrywają, o czym ciotka zawsze marzyła, między innymi o grze na instrumencie. Wiki nie chce odzyskać dorosłej postaci i wyrzuca krzesło za burtę, lecz później pomaga odzyskać rodziców. W finale pozostaje dziewczynką. Wniosek: Zmiana wieku odbiera ciotce władzę nad dziećmi, dzięki czemu może ona budować z nimi relacje oparte na współpracy.

Odmiana losu bez utraty własnej dobroci. Kopciuszek wykonuje najcięższe domowe prace, a macocha i jej córki ciągle ją upokarzają. Dzięki matce chrzestnej, wróżce, dostaje piękną suknię i jedzie na bal. Tam jest uprzejma dla przybranych sióstr i dzieli się z nimi owocami, a one jej nie poznają. Zakochuje się w niej królewicz. Drugiego wieczoru wraca na bal. Gdy o północy ucieka, gubi szklany pantofelek, a królewicz szuka potem jego właścicielki. Pantofelek pasuje tylko na nią i królewicz się z nią żeni. Wniosek: Awans społeczny nie musi prowadzić do pogardy: Kopciuszek potrafi cieszyć się własnym szczęściem bez poniżania innych.

Przemiany społeczne prowadzące do nowych form zniewolenia. Szewcy marzą o tym, żeby odebrać władzę bogatym. Prokurator Scurvy z pomocą bojówki Dziarskich Chłopców przejmuje jednak władzę i zamyka ich w więzieniu, gdzie nie pozwala im pracować. Szewcy robią przewrót i wygrywają, ale świat nie staje się sprawiedliwszy. Dawni robotnicy przejmują wygody i zachowania elit, przeciw którym występowali. Ostatecznie pojawiają się Hiper-Robociarz oraz technokraci: Towarzysz X i Towarzysz Abramowski. Technokraci wierzą, że państwem powinni rządzić specjaliści, a problemy społeczne można rozwiązać dzięki technice. Wniosek: Zmiana władzy nie przynosi sprawiedliwości, jeśli nowi rządzący przejmują przywileje poprzedników i tak samo wywyższają się nad innych.