Dzieciństwo i dojrzewanie

Dorastanie od potrzeby akceptacji do odpowiedzialności za bliskich. Ania trafia do starszego rodzeństwa, Maryli i Mateusza Cuthbertów, jako osierocona dziewczynka, przyzwyczajona do tego, że nikt jej nie chce. W nowym domu czuje się bezpieczna, zaprzyjaźnia się z Dianą i dobrze się uczy. Popełnia błędy, między innymi rozbija tabliczkę na głowie kolegi z klasy, Gilberta, gdy ten przezywa ją Marchewką, ale z czasem uczy się panować nad sobą. Zdobywa stypendium na studia. Gdy Mateusz umiera, a Maryla zaczyna tracić wzrok, Ania rezygnuje z wyjazdu, żeby zostać przy opiekunce. Wniosek: Dojrzewanie pozwala dostrzec w opiekunach ludzi potrzebujących pomocy i uznać, że ich potrzeby są równie ważne jak własne.

Dojrzewanie do samodzielności i akceptacji odmienności. Dziesięcioletni August urodził się ze zniekształconą twarzą i przeszedł 27 operacji. Dotąd uczył się w domu, a teraz idzie do piątej klasy, gdzie wiele osób źle reaguje na jego wygląd. Kolega z klasy, Julian, go upokarza i obraża. Z czasem inni uczniowie przestają słuchać Juliana, a jego rodzice postanawiają od następnego roku przenieść go do innej szkoły. W drodze na zakończenie roku tata przyznaje się Augustowi, że wyrzucił jego hełm astronauty, za którym chłopiec kiedyś chował twarz. August najpierw się gniewa, ale wybacza ojcu. Na uroczystości dostaje szkolną nagrodę, medal Henry’ego Warda Beechera, a cała szkoła bije mu brawo na stojąco. Wniosek: Dorastanie wymaga odwagi, by szukać swojego miejsca wśród innych mimo ich uprzedzeń.

Dojrzewanie do świadomej tożsamości narodowej. Marcin Borowicz idzie do szkoły jako mały chłopiec. Akcja rozgrywa się w zaborze rosyjskim. Po śmierci matki coraz bardziej ulega wpływowi gimnazjum, w którym Rosjanie chcą zrobić z polskich uczniów Rosjan. Rosyjscy nauczyciele chwalą go i nagradzają, więc chłopiec powoli zaczyna myśleć tak jak oni. Przełom następuje, gdy nowy uczeń, Bernard Zygier, recytuje na lekcji wiersz Mickiewicza Reduta Ordona. Marcin jest poruszony i zaczyna rozumieć, czego naprawdę uczy go szkoła. Wniosek: Dorastanie wymaga samodzielnego myślenia, zwłaszcza gdy pochwały autorytetów mają skłonić młodego człowieka do wyrzeczenia się własnych korzeni.

Samodzielność rozwijana przez przyjaźń i wspólne zadania. Felix, Net i Nika poznają się pierwszego dnia w gimnazjum, gdy szkolni łobuzi zabierają Felixowi kieszonkowe i szarpią Nikę. Przed sprawdzianem z geografii chłopcy szukają elektronicznego sposobu na podpowiadanie. Net przedstawia przyjaciołom Manfreda, program sztucznej inteligencji, który rozwija na podstawie pracy swojego ojca. Nika woli się po prostu nauczyć, a sam Manfred też nie chce wyręczać chłopców. Gdy Warszawę paraliżują ogromne korki, Net boi się, że to wina programu, który wydostał się do internetu. Przyznaje ojcu, że bez pozwolenia wykorzystał jego pracę. Wniosek: Dorastanie wymaga przyznania się do błędu, nawet jeśli łatwiej byłoby go ukryć.

Niedojrzałość narzucona przez cudze oczekiwania. Profesor Pimko traktuje trzydziestoletniego Józia jak chłopca i zabiera go do szkoły dyrektora Piórkowskiego. Gombrowicz nazywa to upupianiem, czyli odbieraniem człowiekowi samodzielności przez narzucanie mu roli dziecka. Pimko uparcie nazywa uczniów niewinnymi. Gdy przeklinają i zachowują się nieprzyzwoicie, żeby udowodnić, że są dorośli, uznaje, że powtarzają słowa, których nie rozumieją. Każdy ich sprzeciw tylko utwierdza go w tym przekonaniu. Zza płotu przyglądają się uczniom matki i ciotki, zachwycone nauczycielem, który traktuje dorastających chłopców jak małe dzieci. Wniosek: Dojrzałość zależy również od tego, czy inni są gotowi uznać samodzielność człowieka i poważnie potraktować jego sprzeciw.

Wychowanie podporządkowane kontroli nad człowiekiem. Partia, która rządzi krajem, wykorzystuje to, że dzieci lubią się bawić i chcą być chwalone. Wychowuje z nich donosicieli. Dzieci sąsiadów, Parsonsów, należą do partyjnej organizacji Szpiegów. Bawią się w łapanie zdrajców i nazywają głównego bohatera, Winstona, zdrajcą, a syn Parsonsów strzela do niego z procy. Są rozczarowane, że matka nie zabrała ich na publiczną egzekucję. Pani Parsons wyraźnie boi się własnych dzieci. Winston wspomina za to swoje dzieciństwo w czasie głodu. Zabrał wtedy młodszej siostrze czekoladę i uciekł, a gdy wrócił, matki i siostry już nie było. Wniosek: Dziecko uczone ślepego posłuszeństwa ma trudność z rozpoznaniem krzywdy, jeśli za jej wyrządzanie otrzymuje pochwały.

Dorosłość, która każe zapomnieć o dziecięcej wyobraźni. Narrator, pilot, wspomina, że jako sześciolatek narysował węża boa, który połknął słonia. Dorośli widzieli na rysunku kapelusz i radzili mu, żeby dał spokój rysowaniu i zajął się geografią i rachunkami. Chłopiec zrezygnował z rysowania i został pilotem. Gdy po latach jego samolot psuje się na Saharze, spotyka Małego Księcia, który prosi go o narysowanie baranka. Pilot rysuje swój dawny obrazek, a chłopiec od razu widzi w nim boa ze słoniem. Kolejne baranki mu się nie podobają, więc pilot rysuje skrzynkę z dziurkami. Mały Książę się cieszy, bo widzi baranka, który śpi w środku. Wniosek: Dorastanie może zubożyć sposób patrzenia na świat, jeśli ceną dostosowania się do dorosłych jest rezygnacja z wyobraźni.

Dojrzewanie przez przyjęcie odpowiedzialności. W czasie wojny czworo rodzeństwa Pevensie, Piotr, Zuzanna, Edmund i Łucja, zostaje wysłane z Londynu na wieś. Przez szafę w domu starego profesora dzieci trafiają do Narnii, czarodziejskiej krainy, gdzie Biała Czarownica utrzymuje wieczną zimę. Święty Mikołaj daje Piotrowi miecz i tarczę, Zuzannie łuk i róg, a Łucji sztylet i płyn leczący rany. Ostrzega, że to poważne narzędzia. Gdy wilk atakuje Zuzannę, Piotr mimo strachu zabija go mieczem. Po zwycięstwie nad Czarownicą rodzeństwo zostaje królami i królowymi Narnii i dorasta tam przez wiele lat. Pewnego dnia, podczas polowania na Białego Jelenia, cała czwórka wypada z szafy. Znów są dziećmi, a w Anglii nie minęła ani chwila. Wniosek: Dojrzałość mierzy się odwagą i odpowiedzialnością w trudnej chwili bardziej niż liczbą przeżytych lat.

Nauka odpowiedzialności za życzenia i innych ludzi. Kuki znajduje w wodzie pod mostem czerwone krzesło, które spełnia życzenia, także te wypowiedziane bez zastanowienia. Gdy chłopiec chce się napić mleka, krzesło sprowadza do domu krowę. Kuki sam doi krowę do garnka, a potem za pomocą krzesła każe jej zniknąć. Później Kuki i jego rodzeństwo, Tosia i Filip, jadą na lotnisko, żeby polecieć do Kopenhagi po rodziców, ale wsiadają do złego autobusu. Filip życzy sobie, żeby pojazd jechał prosto do celu. Autobus niszczy wszystko, co stoi mu na drodze, i chłopiec musi potem naprawić szkody. Gdy rodzina jest już razem, rodzice ustalają, że z krzesła wolno korzystać tylko raz w tygodniu. Wniosek: Dojrzałość polega także na przewidywaniu skutków własnych decyzji i naprawianiu wyrządzonych szkód.

Młodzieńczy zachwyt wolnością i zapomnienie o niebezpieczeństwie. W micie o Dedalu i Ikarze ojciec przygotowuje skrzydła, dzięki którym obaj mogą opuścić Kretę. Przed lotem ostrzega syna, żeby nie leciał za blisko słońca, bo roztopi się wosk, ani za nisko nad morzem, bo pióra nasiąkną wodą. Ikar początkowo podąża za nim, lecz zachwyt nad możliwością latania sprawia, że zapomina o przestrogach i wznosi się coraz wyżej. Wosk topnieje, skrzydła się rozpadają, a chłopiec spada na wyspę i ginie. Ojciec grzebie syna, a wyspę nazwano potem Ikarią. Wniosek: Młodzieńczy zachwyt wolnością jest groźny, gdy każe zapomnieć o ostrzeżeniach i granicach własnych możliwości.

Poszukiwanie celu między młodzieńczym marzeniem a próbą działania. Piętnastoletni Kordian nie znajduje sensu życia, cierpi z powodu uczucia do Laury i podejmuje próbę samobójczą. Później Kordian podróżuje po Europie. W Londynie widzi, że wszystko można kupić, we Włoszech przekonuje się, że Wioletta kocha tylko jego pieniądze, a w Watykanie papież każe Polakom słuchać cara. Na Mont Blanc bohater postanawia poświęcić się wyzwoleniu Polski. Gdy jednak ma zabić cara, przed jego sypialnią ogarniają go Strach i Imaginacja, czyli wyobraźnia. Kordian mdleje. W finale stoi przed plutonem egzekucyjnym, a adiutant pędzi z ułaskawieniem. Nie wiadomo, czy zdąży. Wniosek: Kordian musi dopiero poznać własne granice, bo wybór wielkiego celu nie zapewnia jeszcze gotowości do działania.

Dojrzewanie przez utratę złudzeń i poszukiwanie własnych przekonań. Cezary Baryka dorasta w dostatnim domu w Baku. Gdy ojciec idzie na wojnę, chłopiec przestaje słuchać matki i fascynuje się rewolucją, początkowo usprawiedliwiając jej przemoc. Umiera wyczerpana matka, a Cezary musi grzebać ofiary rzezi w Baku. Traci dawne złudzenia. W drodze do Polski traci również ojca. Na miejscu nie znajduje obiecanych szklanych domów, a w Nawłoci i Chłodku widzi nierówności społeczne. Spiera się z Gajowcem, który wierzy w powolne reformy, i z komunistami, którzy chcą rewolucji. Na końcu idzie z demonstrantami, ale nie wiadomo, czy wybrał komunizm. Wniosek: Dojrzewanie wymaga samodzielnego szukania drogi między sprzecznymi racjami, nawet jeśli żadna nie daje pewności.

Przejście od młodzieńczej lekkomyślności do obowiązków społecznych. Tadeusz wraca ze szkoły do Soplicowa jako młody chłopak, który nie zna się jeszcze na miłości. Myśli, że dziewczyna, którą zobaczył w ogrodzie, to Telimena, a była to Zosia. Wdaje się w romans z Telimeną i nie myśli o tym, co z tego wyniknie. Bierze udział w bitwie z Rosjanami, po której musi uciekać z kraju. Wraca jako oficer wojsk napoleońskich i narzeczony Zosi. Przedstawia jej zamiar uwolnienia chłopów oraz nadania im ziemi i pyta, czy się zgadza. Zosia się zgadza. Wniosek: Dojrzałość Tadeusza widać w tym, że zaczyna brać odpowiedzialność za innych ludzi, także za chłopów.

Wejście w dorosłość przez bolesną naukę reguł społecznych. Młody Eugeniusz de Rastignac przyjeżdża do Paryża na studia, ale coraz bardziej pragnie bogactwa i pozycji. Dzięki kuzynce, pani de Beauséant, zaczyna bywać na salonach, czyli w domach bogatej arystokracji. Inny lokator pensjonatu, Vautrin, proponuje mu ślub z bogatą dziedziczką i chce w tym celu doprowadzić do śmierci jej brata. Rastignac odmawia, ale coraz lepiej rozumie, jak wiele w Paryżu znaczą pieniądze i znajomości. Opiekuje się umierającym lokatorem, starym Goriotem, którego opuściły córki, i pomaga urządzić mu pogrzeb. Przy grobie postanawia, że podbije Paryż, i idzie na obiad do jednej z córek Goriota, Delfiny. Wniosek: Dojrzewanie w świecie rządzonym pieniędzmi wystawia na próbę wrażliwość i zasady młodego człowieka.

Rozwój dziecka dzięki bliskości, aktywności i trosce. Mary dorasta w Indiach bez uwagi rodziców, otoczona służbą spełniającą jej polecenia. Po ich śmierci trafia do posiadłości wuja i odkrywa zamknięty ogród jego zmarłej żony. Przyjaźń z Dickiem, chłopcem z okolicy, oraz praca przy roślinach uczą ją ciekawości, cierpliwości i współdziałania. Pomaga także swojemu kuzynowi Colinowi wyjść z samotności i przekonania, że nieuchronnie umrze. Chłopiec odzyskuje siły i zaczyna chodzić. Wniosek: Dojrzewaniu Mary sprzyja poczucie, że jest komuś potrzebna i potrafi zrobić coś dobrego dla innych.

Dojrzewanie do empatii i przyjęcia bolesnej prawdy. Czternastoletnia Alicja długo nie umie pogodzić się z rozwodem rodziców i pochopnie ocenia innych. Nową partnerkę ojca, Klaudię, złośliwie nazywa Miss Lata, ale z czasem odkrywa, że to odważna i mądra kobieta. Gdy koleżanka z klasy, Dorota, wraca z Anglii bardzo wychudzona, Sara z niej żartuje. Alicja podejrzewa anoreksję i nie zgadza się, że to kara za próżność. Po kłótni z mamą dostaje od niej list z przeprosinami. Mama przyznaje, że jest samotna i zazdrosna o przyjaźń córki z Klaudią, a Alicja jej wybacza. Na końcu umiera mały przyrodni brat Alicji, Fryderyk, którego odwiedzała w szpitalu. Wniosek: Dojrzałość Alicji polega także na uznaniu, że dorośli mają słabości i potrzebują zrozumienia.

Całe życie przeżyte w kilka dni. Dziesięcioletni Oskar wie, że leczenie nie pomogło, i buntuje się przeciw milczeniu dorosłych. Pani Róża, szpitalna wolontariuszka, proponuje mu zabawę, w której każdy dzień oznacza dziesięć lat życia. Dzięki niej chłopiec na niby przechodzi przez młodość, małżeństwo i starość, choć nadal pozostaje dzieckiem. Zakochuje się w Peggy Blue, dziewczynce leczonej w tym samym szpitalu, przeżywa rozstanie i godzi się z rodzicami. Pisząc listy do Boga, coraz lepiej rozumie własne uczucia oraz bezsilność opiekunów. Ostatecznie umiera. Wniosek: Krótki czas życia Oskara nie wyklucza dojrzewania, które polega na coraz lepszym rozumieniu siebie i innych.

Koniec dziecięcej beztroski przez stratę przyjaciela i miejsca zabaw. Chłopcy urządzają na pustym placu w Budapeszcie swoje małe państwo: mają wodza, sztandar i stopnie wojskowe. Wszyscy są oficerami, tylko drobny Nemeczek jest jedynym szeregowcem. Gdy muszą bronić placu przed bandą starszych chłopców, Czerwonymi Koszulami, okazuje się, kto jest odważny i uczciwy. Chłopcy wygrywają bitwę, ale wkrótce potem ciężko chory Nemeczek umiera, więc zwycięstwo nikogo nie cieszy. Wódz chłopców, Boka, dowiaduje się też, że na placu powstanie kamienica. Wniosek: Utrata poczucia, że najbliższy świat jest trwały i bezpieczny, zmusza chłopców do dojrzewania.

Młodość przyspieszona przez wojnę i odpowiedzialność za innych. Alek, Rudy i Zośka, przyjaciele z harcerstwa, właśnie zdali maturę i chcą studiować, ale wybucha wojna. To, czego nauczyli się w domu i w harcerstwie, sprawdzają w czasie okupacji: pracują, uczą się na tajnych kompletach, czyli zakazanych przez Niemców lekcjach, i działają w konspiracji, czyli tajnej organizacji walczącej z Niemcami. Zaczynają od małego sabotażu, czyli drobnych akcji ośmieszających okupanta, na przykład malowania napisów na murach. Potem przechodzą do walki zbrojnej. Nieśmiały dawniej Rudy staje się sprawnym dowódcą. Alek, zanim pierwszy raz weźmie udział w walce, długo się zastanawia, czy wolno mu zabijać ludzi. Wniosek: Wojenne dorastanie wymaga od harcerzy samodzielnego rozstrzygania dylematów, do których życie w pokoju nie mogło ich w pełni przygotować.

Dzieciństwo zamienione w przygotowanie do zagrożenia. Rodzina jest żydowska i ukrywa się przed Niemcami. Trzyletni chłopiec co wieczór ćwiczy z rodzicami coś, co tylko wygląda jak zabawa. Na dźwięk udawanego dzwonka ma długo szukać klucza, aby ojciec zdążył się ukryć. Uczy się także mówić, że ojciec nie żyje. Zmęczony chłopiec radzi sobie lepiej niż ojciec, który nie zdąża się schować. W finale mówi wyuczone zdanie, że ojciec nie żyje, i jednocześnie biegnie do ojca, który stoi obok. Wniosek: Wojna odbiera dziecku beztroskę i obarcza je odpowiedzialnością za życie bliskich.

Dzieciństwo odebrane przez biedę i obojętność dorosłych. Mała dziewczynka próbuje sprzedać zapałki w mroźny ostatni wieczór roku. Na nogach ma za duże pantofle, które należały kiedyś do jej matki. Gubi je, gdy ucieka przed powozami: jednego nie może znaleźć, a drugi zabiera jakiś chłopiec. Odtąd chodzi boso po śniegu. Przez cały dzień nikt nie kupił od niej ani jednej zapałki. Ludzie są zajęci świętowaniem, a z domów pachnie pieczoną gęsią. Głodna i zmarznięta dziewczynka siada w kącie między domami i podciąga pod siebie nogi. Wniosek: Obojętność ludzi zajętych własnym szczęściem może być dla bezbronnego dziecka równie groźna jak mróz.

Prawo dziecka do radości mimo choroby i ubóstwa. Ośmioletnia dziewczynka dwa lata wcześniej ciężko chorowała z wysoką gorączką. Gdy zaczęła zdrowieć, zapytała w środku dnia, czy jest jeszcze noc, i wtedy wszyscy zrozumieli, że nie widzi. Dziewczynka uczy się sama ubierać i poruszać, poznaje przedmioty dotykiem, a po odgłosach wie, co robią inni. Po przeprowadzce do biednego mieszkania w cichej kamienicy nie wolno jej chodzić po podwórzu, piwnicy i strychu, tak jak w dawnym domu. Siedzi więc przy oknie i prawie się nie rusza. Gdy na podwórzu zaczyna grać katarynka, czyli instrument, który gra po pokręceniu korbą, dziewczynka klaszcze, śmieje się i płacze z radości. Wniosek: Nawet drobna radość może dać choremu dziecku poczucie, że świat wciąż jest dla niego otwarty.

Przerwane dzieciństwo i utracona przyszłość dziecka. Po śmierci córeczki, Urszuli, poeta wspomina, jaka była i kim mogła zostać. W Trenie V porównuje ją do małej oliwki, którą nieuważny ogrodnik ścina razem z chwastami. W Trenie VI wspomina, jak śpiewała, i porównuje ją do greckiej poetki Safony, bo miała odziedziczyć jego talent. W Trenie XII wylicza jej zalety: była posłuszna, pobożna, serdeczna i chętnie pomagała. Przypomina, że była jeszcze bardzo mała. Porównuje ją do kłosa, który nie doczekał żniw. Wniosek: Śmierć dziecka oznacza dla rodziców także utratę marzeń o jego przyszłości.

Dziecięca niewinność bez pełnego doświadczenia ludzkiego losu. Józio i Rózia pojawiają się jako duchy dzieci podczas dziadów, czyli ludowego obrzędu wywoływania duchów zmarłych. Za życia znali jedynie zabawę i opiekę matki, dlatego nie doświadczyli cierpienia. Mimo niewinności nie mogą dostać się do nieba. Proszą zgromadzonych o dwa ziarenka gorczycy, które mają dostarczyć brakującej goryczy. Józio wyjaśnia przestrogę: kto w życiu nie zaznał goryczy, nie trafi do nieba. Guślarz daje im ziarnka gorczycy i duchy odlatują. Wniosek: Według moralności przedstawionej w dramacie człowiek potrzebuje także trudnych doświadczeń, by zrozumieć życie.

Dzieciństwo obciążone pragnieniami matki i poetyckim powołaniem. Podczas chrztu małego Orcia jego matka, Maria, pragnie, aby syn został poetą i dzięki temu zasłużył na miłość ojca, hrabiego Henryka. Od niemowlęctwa ciąży więc na nim to, czego chce matka. Po śmierci matki doświadcza jej obecności w widzeniach i tworzy własne poetyckie modlitwy. Stopniowo ślepnie, ale widzi duchy i zjawy, których nie widzą inni. Podczas obrony Okopów Świętej Trójcy ginie od kuli. Wniosek: Oczekiwania matki obciążają dzieciństwo Orcia zadaniem zdobycia ojcowskiej miłości, którą dziecko powinno otrzymać bez żadnych warunków.