Dom

Dom jako miejsce troski i odpowiedzialności. Mały Książę mieszka na planecie niewiele większej od domu. Codziennie rano wyrywa kiełki baobabów, a co tydzień czyści wulkany. Gdyby nie usuwał baobabów, ich korzenie rozsadziłyby planetę. Gdy jest smutny, przesuwa krzesło o kilka kroków i znów ogląda zachód słońca. Opiekuje się też różą, ale nie rozumie jej kaprysów i postanawia wyruszyć w podróż. Przed odejściem starannie czyści wulkany, także ten wygasły. Na Ziemi tęskni za różą i postanawia wrócić do domu. Wniosek: Przywiązanie do domu wyrasta z osobistego zaangażowania, dlatego zwykłe obowiązki mogą być także sposobem budowania więzi z miejscem.

Dom zdobyty dzięki akceptacji i wzajemnej trosce. Ania przybywa na Zielone Wzgórze przez pomyłkę: Maryla i Mateusz spodziewają się chłopca do pomocy w gospodarstwie. Ania boi się, że zostanie odesłana i znów straci dom, na który tak długo czekała. Rodzeństwo pozwala jej zostać, a dziewczynka stopniowo zaczyna czuć się bezpieczna, zdobywa przyjaciół i staje się częścią Avonlea. Po śmierci Mateusza oraz pogorszeniu wzroku Maryli Ania rezygnuje z wyjazdu na dalszą naukę i chce pracować w pobliżu. Pomaga w ten sposób ocalić Zielone Wzgórze przed sprzedażą. Wniosek: Otrzymane w domu poczucie bezpieczeństwa rodzi potrzebę wzajemności i gotowość do wspólnego dbania o przyszłość tego miejsca.

Odrodzenie domu wraz z odbudową więzi. Po śmierci rodziców w Indiach Mary trafia do starego domu wuja w Anglii, pełnego zamkniętych pokoi. Wuj nie chce widzieć dziewczynki, a gospodyni, pani Medlock, każe jej trzymać się wyznaczonej części domu. W deszczowy dzień Mary sama chodzi po pustych korytarzach, ogląda portrety i znajduje w poduszce mysz z młodymi. Przy drzwiach zasłoniętych tkaniną słyszy płacz dziecka, choć pani Medlock twierdzi, że nikt nie płakał. Wkrótce odkrywa, że w jednym z pokoi leży chory syn wuja, Colin. Chłopiec trzyma zasłonięty portret zmarłej matki. Gdy dzięki zabawie i pracy w ogrodzie odzyskuje siły, odsłania obraz, bo chce widzieć jej uśmiech. Wniosek: Gdy mieszkańcy domu zbliżają się do siebie, łatwiej im poradzić sobie z samotnością i żałobą.

Pusty dom bogacza i ciepło domu pełnego ludzi. Ebenezer Scrooge jest bardzo bogaty, ale oszczędza nawet na ogrzewaniu. W Wigilię wraca do pustego, ciemnego domu, w którym kiedyś mieszkał jego zmarły wspólnik, Marley. Na kołatce, czyli metalowym uchwycie do pukania, widzi twarz Marleya. Tego samego dnia odrzucił zaproszenie siostrzeńca, Freda, na świąteczny obiad. W nocy Duch Tegorocznego Bożego Narodzenia zabiera go do domu Freda. Goście bawią się w zgadywanie zagadek i rozpoznają Scrooge’a w opisie nieprzyjemnego stworzenia. Fred współczuje wujowi i mówi, że będzie go nadal zapraszał. Niewidoczny Scrooge sam wciąga się w zabawę i nie chce odchodzić. Wniosek: Gościnność daje samotnemu człowiekowi szansę na bliskość nawet wtedy, gdy sam długo odrzucał innych.

Odzyskanie domu przez ponowne połączenie rodziny. Ciotka Maryla, siedząc na magicznym czerwonym krześle, wypowiada przypadkiem życzenie, przez które rodzice Kukiego, Tosi i Filipa wyjeżdżają na roczny rejs dookoła świata. Dzieci trafiają do jej przestronnego, uporządkowanego domu, w którym prawie wszystko jest zakazane. Ciotka wymaga ciszy i przesadnie oszczędza. Gdy Tosia zużywa szampon ciotki, Maryla zabiera dziewczynce telefon. Rodzeństwo ucieka i odzyskuje rodziców, a po wspólnym rejsie cała rodzina wraca do swojego domu. Na ósmych urodzinach Wiki, czyli ciotki zamienionej w małą dziewczynkę, mama siada na krześle i życzy jej spełnienia największego marzenia. Dom odrywa się od ziemi i leci w nową podróż. Wniosek: O poczuciu zadomowienia decyduje możliwość bycia sobą przy bliskich, a przesadna kontrola odbiera dziecku tę swobodę.

Dom podporządkowany władzy pieniądza. Harpagon jest bogaty, ale w jego domu nikt nie żyje dostatnio ani spokojnie. Oszczędza na jedzeniu, służbie i koniach. Jakub jest u niego jednocześnie kucharzem i stangretem, czyli woźnicą, bo Harpagon nie chce płacić dwóm ludziom. Przed kolacją dla gości gospodarz każe służącym nalewać wino tylko wtedy, gdy ktoś wyraźnie poprosi, i rozcieńczać je wodą. Jednemu służącemu każe zasłaniać kapeluszem plamę na kaftanie, a drugiemu stać przy ścianie, żeby ukryć dziury w spodniach. Podejrzewa wszystkich domowników o kradzież, a szkatułkę z dziesięcioma tysiącami talarów ukrywa w ogrodzie i ciągle się o nią boi. Wniosek: Skąpstwo zamienia dom w miejsce nieufności i ciągłego strachu, nawet jeśli gospodarz jest bogaty.

Dom jako kosztowna dekoracja cudzych ambicji. Piotr, wiejski szlachcic, żeni się, licząc na majątek przyszłej żony, ale szybko przestaje decydować we własnym domu. Żonie nie podobają się stare meble, ogród ani sposób przyjmowania gości. Urządza wiejski dwór według zagranicznej mody i wymaga coraz większych wydatków. Podczas wystawnego przyjęcia od fajerwerków zapala się stodoła. Ostatecznie małżonkowie wyjeżdżają do miasta, gdzie Piotr nadal ponosi koszty jej zachcianek. Wniosek: Dom urządzany wyłącznie dla prestiżu może przestać służyć mieszkańcom, gdy jego wygląd staje się ważniejszy od ich potrzeb.

Wspólny dom podzielony przez sąsiedzką wrogość. Cześnik Raptusiewicz i Rejent Milczek mieszkają w dwóch częściach jednego zamku i ciągle kłócą się o każdy jego kawałek. Mur, który dzieli zamek, jest obrazem ich wzajemnej niechęci. Gdy Rejent każe trzem murarzom naprawić mur, Cześnik uznaje to za naruszenie swoich praw i wysyła ludzi, żeby ich przegnali. Obaj sąsiedzi stoją w oknach: Cześnik zachęca swoich ludzi do ataku, a Rejent każe robotnikom dalej pracować. W czasie bójki Cześnik woła o strzelbę i grozi, że zastrzeli Rejenta, a ten zamyka okno. Tymczasem przez dziurę w tym samym murze syn Rejenta, Wacław, przechodzi na potajemne spotkania z bratanicą Cześnika, Klarą. Wniosek: Wspólny dom może nasilać sąsiedzką wrogość, gdy każdy widzi w prawach drugiego człowieka ograniczenie własnej swobody.

Dom jako osłona dla obłudy i krzywdy. Aniela Dulska, właścicielka kamienicy, o szóstej rano budzi męża, córki i służbę. Pilnuje każdego wydatku, a służącej, Hance, wypomina, że zużywa za dużo podpałki. Mężowi lekarz zalecił spacer, więc Dulska każe mu chodzić po salonie z zegarkiem w ręku. Lokatorce, która po zdradzie męża próbowała się otruć, mówi, że sprawy domowe trzeba zatrzymywać w czterech ścianach. Gdy okazuje się, że Hanka jest w ciąży z synem Dulskiej, Zbyszkiem, gospodyni płaci jej, żeby odeszła. Potem mówi domownikom, że można wrócić do życia jak dawniej. Tylko córka Dulskiej, Mela, patrzy przez okno za odchodzącą Hanką. Wniosek: Dom, w którym najważniejsze jest to, co powiedzą ludzie, chroni dobre imię rodziny kosztem słabszych.

Dom jako miejsce narzucania społecznych ról. Trzydziestoletni Józio, którego inni wciąż traktują jak chłopca, wyrusza z kolegą ze szkoły, Miętusem, na wieś. Ciotka Hurlecka zabiera ich do rodzinnego dworu w Bolimowie. Tam rozczula się nad Józiem jak nad dzieckiem, a służba traktuje go jak panicza, czyli młodego pana. Państwo i służba żyją w dwóch osobnych światach. Gdy Józio, jak przystało paniczowi, uderza młodego służącego, Walka, w twarz, Miętus jest oburzony. Chce się z Walkiem zbratać, co rozwściecza wuja, Konstantego. W końcowej awanturze Walek uderza pana i porządek we dworze się rozpada. Józio korzysta z zamieszania i ucieka z mieszkającą we dworze Zosią. Wniosek: Dom rodzinny może utrwalać nierówności, jeśli uczy domowników, że jedni mają prawo poniżać innych.

Domowy chaos jako zapowiedź przemocy. W dużym, zagraconym pokoju mieszkania rodziców Artura, Stomila i Eleonory, stoją niepotrzebne rzeczy: dziecięcy wózek Artura, zakurzona suknia ślubna i katafalk po zmarłym dziadku. Katafalk to podwyższenie, na którym stawia się trumnę. W tej rodzinie nie ma żadnych zasad: rodzice odrzucili wszystkie dawne obyczaje, a prostak Edek, kochanek Eleonory, czuje się tu jak u siebie. Artur chce przywrócić dawny porządek i zmusza bliskich do posłuszeństwa. W finale Edek zabija Artura i przejmuje władzę nad domownikami. Na końcu tańczy tango z wujem Artura, Eugeniuszem. Wniosek: Gdy w domu brakuje zasad i autorytetów, władzę łatwo przejmuje najsilniejszy i najbardziej prostacki.

Dom i gospodarstwo jako źródło pozycji oraz sporów. W domu Macieja Boryny, bogatego gospodarza z Lipiec, może mieszkać tylko ten, komu pozwoli gospodarz, bo to on ma ziemię. Po kłótni o ziemię zapisaną Jagnie przed ślubem Boryna wyrzuca z domu syna, Antka, razem z jego żoną, Hanką, i dziećmi. Zamieszkują u biednego ojca Hanki, Bylicy, w ciasnej i zimnej chałupie. Jeszcze w dniu bitwy o las Hanka wraca z dziećmi do domu rannego teścia, żeby się nim opiekować i pilnować majątku. Wniosek: Posiadanie domu daje gospodarzowi przewagę nad krewnymi, dla których sprzeciw oznacza ryzyko utraty podstawowego bezpieczeństwa.

Dom rodzinny utracony na zawsze. Joasia Podborska, osierocona guwernantka, od siedemnastego roku życia sama utrzymuje się w Warszawie. Latem jedzie w rodzinne strony. U wujostwa nie czuje się dobrze, bo krewni myślą głównie o majątku i źle traktują chłopów. Na cmentarzu nie może znaleźć nieoznaczonych grobów rodziców. W Głogach, gdzie spędziła dzieciństwo, dawny dom zajmują obcy ludzie. Joasia przypomina sobie braci i psa Rozboja, ale żadne wspomnienie nie przywraca dawnego życia. Zrozpaczona błąka się po okolicy i pada na ziemię. Wtedy czuje przy sobie obecność zmarłej matki i się uspokaja. Wniosek: Dom zachowuje znaczenie dzięki więziom z bliskimi, dlatego nawet po utracie tego miejsca wspomnienia mogą dawać pocieszenie.

Kruche schronienie bezdomnych. Dla trojga bezdomnych, Anity, Saszy i Pchełki, nowojorski park zastępuje dom: śpią w nim na ławkach i pod stertami łachmanów, trzymają tam swoje rzeczy i troszczą się o siebie nawzajem. Gdy ukochana Pchełki, Jola, przyjeżdża z Polski, Pchełka wstydzi się, że mieszka w parku, i chowa się przed nią w krzakach. Jola płacze, prosi go, żeby wyszedł, i w końcu wraca do kraju. Na końcu policjant Murphy ogłasza, że bezdomnych usunięto z parku, a cały park ogrodzono. Wniosek: Bez własnego miejsca trudno zachować poczucie przynależności i godność, nawet jeśli udaje się zbudować więzi z innymi.

Dom pozbawiony bezpieczeństwa i czułości. Mała dziewczynka sprzedająca zapałki marznie na ulicy w ostatni wieczór roku, ale boi się wrócić bez zarobku, bo ojciec ją zbije. Jej dom też nie daje ciepła: mieszkanie jest zimne i nieszczelne. Dziewczynka siada w kącie między dwoma domami i zapala zapałkę, żeby ogrzać ręce. W płomieniu widzi duży żelazny piec, w którym pali się ogień. Wniosek: Marzenie o domowym cieple przypomina, że samo posiadanie dachu nad głową nie zapewnia dziecku bezpieczeństwa ani opieki.

Mieszkanie bez rodzinnej bliskości. Stary Goriot mieszka w zaniedbanym, tanim pensjonacie pani Vauquer, choć jego córki prowadzą wystawne życie. Gdy się wprowadzał, był zamożny i gospodyni bardzo się nim interesowała. Oddaje jednak córkom kolejne pieniądze i sprzedaje cenne rzeczy, więc przenosi się do coraz tańszych pokoi, za każdym razem piętro wyżej. Inni lokatorzy zaczynają z niego drwić, bo cenią ludzi według pieniędzy. Widzą, że odwiedzają go eleganckie kobiety, i plotkują, że wydaje majątek na kochanki. Nie wiedzą, że to jego córki. Wniosek: Dom nie daje trwałego oparcia, gdy szacunek dla jego mieszkańców zależy od ich majątku.

Kamienica, w której widać podział na bogatych i biednych. W kamienicy Cecylii Kolichowskiej mieszkają ludzie bogaci i bardzo biedni. Właścicielka mieszka wygodnie, podczas gdy najbiedniejsi lokatorzy zajmują ciasne pomieszczenia, także piwnice przerobione na mieszkania. Gołąbscy po eksmisji, czyli przymusowym wyrzuceniu z mieszkania na czwartym piętrze, trafiają właśnie do takiej piwnicy. Elżbieta Biecka, siostrzenica wychowywana przez Kolichowską, dostrzega, że ich pokój zajmuje tyle miejsca, ile kanapa z otaczającymi ją sprzętami w salonie ciotki. Wniosek: Wspólny adres nie tworzy wspólnoty, jeśli biedni i bogaci mają skrajnie różny dostęp do bezpieczeństwa i godnych warunków życia.

Dom jako kryjówka zagrożona wtargnięciem prześladowców. Podczas wojny żydowska rodzina ukrywa się przed Niemcami już w trzecim mieszkaniu, bo z dwóch poprzednich musiała uciekać w pośpiechu. Od dwóch tygodni co wieczór po kolacji rodzice ćwiczą z trzyletnim synkiem, co zrobi, gdy przyjdą Niemcy. Matka naśladuje dzwonek do drzwi, a ojciec idzie do łazienki, gdzie ma ciasną kryjówkę. Chłopiec mówi, że otworzy, gdy znajdzie klucz, hałasuje przy szufladzie, przesuwa krzesło i sięga na półkę. Gdy otwiera drzwi, z łazienki wychodzi ojciec w ubraniu pobrudzonym wapnem i kurzem. Wciąż nie zdążył się dobrze schować, więc prosi syna, żeby szukał dłużej i głośniej tupał. Wniosek: W czasie Zagłady strach przenika życie domowe i odbiera rodzinie swobodę nawet w jej najbardziej prywatnych chwilach.

Dom jako cel powrotu i utracona ojczyzna. Hobbit Bilbo Baggins opuszcza wygodną norę, aby wyruszyć z krasnoludami do Samotnej Góry. Podczas niebezpiecznej podróży wielokrotnie tęskni za spokojem i codziennymi wygodami. Dla jego towarzyszy wyprawa oznacza natomiast odzyskanie dawnej siedziby zajętej przez smoka Smauga, a zarazem skarbów przodków. Krasnoludy tęsknią za domem, ale pragną też złota. Po zakończeniu przygody Bilbo wraca i zastaje licytację, czyli sprzedaż swoich rzeczy temu, kto zapłaci najwięcej. Sąsiedzi uznali go za zmarłego. Odzyskuje dom, choć sąsiedzi patrzą na niego inaczej. Bilbo znów spokojnie żyje w swojej norze, ale jest już innym hobbitem: pisze wiersze i odwiedza elfy. Wniosek: Po powrocie do domu można znów cieszyć się spokojem i zachować to, czego nauczyła podróż.

Utracony dom ocalony w pamięci i języku. Skawiński po latach wędrówki obejmuje posadę latarnika w Aspinwall w Panamie. Regularne obowiązki i samotność na wyspie dają mu upragnione poczucie stałości: po licznych niepowodzeniach chce wreszcie odpocząć. Lektura Pana Tadeusza przywraca jednak wspomnienia polskiego krajobrazu i rodzinnych stron. Wzruszenie sprawia, że zapomina zapalić latarnię, przez co traci pracę oraz schronienie. Znowu musi wyruszyć w drogę, lecz zabiera ze sobą książkę. Wniosek: Dla emigranta ojczystym domem może stać się język i książka, które niesie ze sobą w świat.

Dom opustoszały po śmierci dziecka. Po śmierci córeczki, Urszuli, dom wygląda dla poety zupełnie inaczej. W Trenie VII ojciec patrzy na ubranka córki, których ona już nigdy nie włoży. Miała kiedyś dostać wyprawę ślubną, a dostała tylko skromny strój do grobu i trumnę. W Trenie VIII poeta wspomina, jak biegała po domu, śpiewała i mówiła za wszystkich. Teraz w domu jest cisza. Nadal mieszkają w nim ludzie, ale bez niej dom wydaje się pusty. Wniosek: Żałoba zmienia znaczenie codziennych przedmiotów i dźwięków, przez co znajomy dom nieustannie przypomina o utraconej bliskości.

Dom jako strażnik tradycji i obraz ojczyzny. Tadeusz po powrocie do Soplicowa rozpoznaje znajome wnętrza, portrety narodowych bohaterów oraz zegar grający Mazurka Dąbrowskiego. Otwarta brama i wspólne posiłki świadczą o gościnności, a Sędzia pilnuje obyczajów i zasad zachowania. W czasie zaborów dwór przechowuje polskie obyczaje, więc jest czymś więcej niż zwykłym domem. W Soplicowie bywają jednak kłótnie: spór o zamek Horeszków z Hrabią prowadzi do zajazdu i walki. Finałowe zaręczyny Tadeusza z Zosią oraz wspólna uroczystość przynoszą nadzieję na zgodę. Wniosek: Dom przechowuje polskość w czasie zaborów, ale dawne spory osłabiają wspólnotę, którą tworzą mieszkańcy i goście.

Mała ojczyzna trwająca mimo zniknięcia budynków. Narrator stoi z turystą-fotografem w pustej łemkowskiej wsi, na miejscu po cerkwi. Świątynię rozebrano na części i wywieziono do muzeum. Wspomina dawnych mieszkańców, którzy wracali do rodzinnej wsi po latach wysiedlenia, czyli przymusowego wywiezienia Łemków z ich ziemi. Narrator wspomina też dziewięćdziesięcioletniego, sparaliżowanego starca, którego rodzina przywiozła do cerkwi. Starzec opowiadał, że jego ojciec pomagał zmieniać jej dach, a on sam był tu ochrzczony. W finale turysta pyta, gdzie było wejście. Narrator odpowiada, że stoi on dokładnie na dawnym progu. Wniosek: Miejsce zachowuje swoje znaczenie, dopóki ludzie o nim pamiętają, nawet gdy nie zostało po nim nic widocznego.

Wiejski dom jako obraz podzielonego narodu. W domu Gospodarza w Bronowicach pod Krakowem odbywa się wesele poety z wiejską dziewczyną. Sam Gospodarz też przyjechał z miasta, ożenił się z chłopką i zamieszkał na wsi. Na weselu bawią się razem chłopi i inteligencja, czyli wykształceni ludzie z miasta. Wydaje się, że wspólna zabawa ich zbliża, ale z rozmów widać, że słabo się znają i nie rozumieją się nawzajem. W nocy przychodzą do domu zjawy, które przypominają gościom o historii Polski i o ich niespełnionych marzeniach. Panna Młoda pyta jednego z gości, Poetę, gdzie jest Polska. Poeta każe jej położyć rękę na sercu i mówi, że właśnie tam. Wniosek: Samo spotkanie pod jednym dachem nie znosi podziałów między ludźmi, nawet jeśli łączy ich przywiązanie do ojczyzny.