Natura

Rzeka, która buntuje się przeciw rzezi. Po śmierci przyjaciela, Patroklosa, grecki wojownik Achilles wraca do walki i w gniewie zabija wielu Trojan. Ich ciała zapełniają koryto rzeki Skamander. Bóg tej rzeki przemawia do Achillesa ludzkim głosem i żąda, żeby przestał zabijać w jego wodach, bo trupy tamują nurt. Achilles nie słucha, więc rzeka wzbiera i prawie go topi. Najsilniejszy z Greków nie może się obronić przed wodą. Ratuje go dopiero Hefajstos, bóg ognia, który płomieniami zmusza rzekę do odwrotu. Wniosek: Przyroda wyznacza granice ludzkiej przewagi, a zwycięstwa nad innymi ludźmi mogą dawać mylne poczucie panowania nad całym światem.

Przyroda większa niż ludzki rozum. Hiob, pobożny człowiek, który stracił majątek, dzieci i zdrowie, pyta Boga, dlaczego cierpi. Bóg odpowiada mu z wichru, ale sam zadaje pytania. Chce wiedzieć, gdzie był Hiob, kiedy On zakładał ziemię, i czy umie wyznaczyć granice morzu albo rozkazać, żeby nastał ranek. Mówi też o deszczu, który pada na pustkowie, gdzie nie mieszka żaden człowiek. Ten deszcz poi pustynię i daje wzrost trawie. Pyta jeszcze, czy Hiob umie zdobyć pokarm dla lwów albo nakarmić pisklęta kruka. Wniosek: Przyroda przypomina Hiobowi o granicach jego wiedzy i o tym, że świat nie został urządzony wyłącznie dla ludzi.

Zachwyt nad litewską przyrodą. Hrabia, sąsiad Sopliców, który podróżował po Włoszech, i Telimena, krewna gospodarzy Soplicowa, zachwycają się włoskimi krajobrazami. Tadeusz Soplica, młody szlachcic, odpowiada, że litewskie drzewa są piękniejsze. Mówi, że brzoza wygląda jak wiejska kobieta, która płacze po synu albo po mężu. Narrator opisuje też matecznik, czyli trudno dostępne miejsce w głębi puszczy, gdzie zwierzęta żyją bez ludzi i według własnych praw. Wyobraża sobie, że panuje tam zgoda, bez kłótni o własność i bez wojen. Wniosek: W poemacie przyroda budzi przywiązanie do rodzinnej ziemi i pozwala wyobrazić sobie świat bez ludzkich konfliktów.

Świat, w którym każde stworzenie ma swoje miejsce. Psalm 104 to pieśń, która chwali Boga za to, jak urządził świat. Źródła dostarczają zwierzętom wody, drzewa dają ptakom miejsce na gniazda, a góry służą kozicom. Nocą na łowy wychodzą lwy, a rano, gdy wracają do legowisk, człowiek idzie do pracy. Wszystkie stworzenia czekają, aż Bóg da im pokarm. Kiedy ukrywa przed nimi twarz, ogarnia je niepokój. Gdy odbiera im oddech, umierają, a gdy posyła swego ducha, powstaje nowe życie. Wniosek: Człowiek jest częścią przyrody tak samo jak zwierzęta i zależy od tego samego Stwórcy.

Miłość do natury i konieczność zabijania. Santiago, stary kubański rybak, myśli o morzu jak o kobiecie, którą się kocha, choć potrafi być okrutna. Lubi latające ryby i współczuje małym ptakom, bo muszą się bardzo napracować, żeby znaleźć jedzenie. Wielką rybę, marlina, który złapał się na jego haczyk, podziwia i nazywa bratem. A jednak chce go zabić, bo jest rybakiem. W drodze powrotnej zastanawia się, czy nie było grzechem odebrać życie rybie, którą kochał i szanował. Wniosek: Bliskość z naturą sprawia, że zdobywanie pożywienia rodzi moralny konflikt między własnymi potrzebami a wartością życia innych istot.

Przyroda, od której zależy codzienne utrzymanie wsi. Na początku powieści w Lipcach trwają jesienne wykopki. Kobiety na polu Macieja Boryny, zamożnego gospodarza, wybierają z ziemi dorodne ziemniaki. Przechodzący ksiądz pyta o plony, a pracujące chwalą obfity zbiór. Rozmowa schodzi na zwierzęta i ceny żywności. Hanka, synowa Boryny, pracuje razem z innymi, choć musi też doglądać dziecka. To ona przynagla kobiety, żeby zdążyły przed wieczorem. Pracujący znów pochylają się nad ziemią i zbierają ziemniaki do koszy. Wniosek: W Lipcach urodzaj ma bezpośrednią wartość: od tego, co wyda ziemia i co uda się zebrać, zależy bezpieczeństwo mieszkańców.

Przyroda rozbudzająca ciekawość samotnego dziecka. Mary Lennox, osierocona dziewczynka mieszkająca w angielskiej posiadłości wuja, początkowo jest nieufna i znudzona. Podczas spacerów zaczyna jednak obserwować małego ptaka z rudą piersią. Cieszy się, kiedy podlatuje blisko, i próbuje z nim rozmawiać. Przy rozgrzebanej ziemi znajduje stary klucz. Później podąża za ptakiem wzdłuż muru. Podmuch wiatru odchyla bluszcz i odsłania ukryte drzwi. Mary sprawdza, czy klucz pasuje, otwiera je i wchodzi do opuszczonego ogrodu. Wniosek: Zainteresowanie żywą przyrodą daje Mary powód, żeby wyjść z osamotnienia i samodzielnie szukać czegoś, co sprawia jej radość.

Piękno przyrody silniejsze od dziecięcych wyobrażeń. Ania Shirley, osierocona dziewczynka przygarnięta przez rodzeństwo Cuthbertów, jedzie z Mateuszem ze stacji na Zielone Wzgórze. Po drodze przejeżdżają aleją kwitnących jabłoni, których gałęzie spotykają się nad drogą. Zwykle rozmowna Ania nagle milknie. Mateusz sądzi, że może być zmęczona albo głodna. Dziewczynka wyjaśnia jednak, że widok zachwycił ją tak bardzo, iż zabrakło jej słów. Przyznaje, że nie musi niczego sobie dopowiadać, bo rzeczywiste miejsce jest już wystarczająco piękne. Wniosek: Zachwyt Ani dowodzi, że uważne patrzenie na przyrodę potrafi dać człowiekowi więcej niż ucieczka w wymyślony, lepszy świat.

Rytm przyrody związany z rozłąką matki i córki. Demeter, grecka bogini urodzaju, po porwaniu córki Persefony przez Hadesa przestaje troszczyć się o ziemię. Rośliny przestają rosnąć, pola nie dają plonów, a ludziom grozi głód. Bogowie doprowadzają do porozumienia: Persefona część roku spędza przy matce, a część w krainie zmarłych. Kiedy wraca, ziemia znów się zieleni i rodzi owoce. Jej kolejne odejście przynosi czas zamierania roślin. Wniosek: Los ludzi zależy od rytmu przyrody, bo nawet ich praca nie wystarczy, gdy ziemia przestaje dawać plony.

Jezioro, które wabi człowieka i wymierza karę. Akcja ballady rozgrywa się nad Świtezią, gdzie młody strzelec spotyka tajemniczą dziewczynę. Nocny krajobraz jest cichy, a grząska ziemia ustępuje pod stopami bohatera. Nagle szumi wiatr i wzbiera jezioro. Wyłaniająca się z niego nimfa wabi chłopaka łagodną wodą i obietnicą podwodnego życia. Gdy strzelec łamie złożoną wcześniej przysięgę wierności, fale stają się groźne. Jezioro pochłania go w wirze, a jego dusza ma cierpieć pod nadbrzeżnym modrzewiem. Wniosek: W balladzie przyroda strzeże moralnych zasad także tam, gdzie człowiek mógłby złamać obietnicę bez ludzkich świadków.

Przyroda jako dobry dar powierzony człowiekowi. W pierwszym rozdziale Księgi Rodzaju Bóg daje życie roślinom i zwierzętom, zanim stwarza człowieka. Ziemia wydaje trawy i drzewa owocowe, wody zapełniają się żywymi istotami, a nad ziemią latają ptaki. Bóg ocenia stworzone przez siebie istoty jako dobre. Człowiek otrzymuje władzę nad zwierzętami i zadanie zaludnienia ziemi. Zarazem jego życie zależy od przyrody: Bóg przeznacza mu na pokarm rośliny i owoce. Pokarm otrzymują także zwierzęta. Wniosek: Biblijny człowiek zajmuje szczególne miejsce w przyrodzie, ale nadal korzysta z darów świata, którego sam nie stworzył.

Mały świat wymagający codziennej troski. Mały Książę mieszka na planecie tak niewielkiej, że kilka dużych drzew mogłoby ją zniszczyć. W ziemi kryją się nasiona różnych roślin, także baobabów. Młode pędy wyglądają niepozornie, ale pozostawione same sobie wyrastają w potężne drzewa, których korzenie rozsadzają planetę. Chłopiec codziennie ogląda więc ziemię i wyrywa baobaby, gdy potrafi już odróżnić je od róż. Opowiada pilotowi, swojemu rozmówcy na Saharze, o planecie zniszczonej przez zaniedbanie tej pracy. Wniosek: Opieka nad planetą wymaga od Małego Księcia regularności, bo drobne zaniedbania mogą z czasem zagrozić całemu środowisku życia.

Przyroda, która gwałtownie przerywa bezpieczną zabawę. Tomek Sawyer ucieka z domu razem z przyjaciółmi, Huckiem Finnem i Joem Harperem. Na wyspie Jacksona chłopcy bawią się w piratów i cieszą swobodą. Pewnej nocy zrywa się jednak gwałtowna burza. Błyskawice rozświetlają las, grzmoty zagłuszają inne dźwięki, a wiatr szarpie drzewa. Chłopcy kryją się pod płótnem, które służy im za namiot, lecz wichura je porywa. Przemoczeni i przestraszeni chwytają się za ręce i biegną szukać osłony przy wielkim dębie. Wniosek: Burza uświadamia chłopcom, że upragniona swoboda na łonie natury oznacza również utratę ochrony, którą wcześniej zapewniał im dom.

Las, w którym łatwo stracić orientację i nadzieję. Hobbit Bilbo Baggins wędruje z krasnoludami do Samotnej Góry. Droga prowadzi przez Mroczną Puszczę, w której gęste korony drzew zasłaniają światło. Wędrowcy długo idą w ciemności i nie wiedzą, kiedy skończy się las. Ubywa im jedzenia, a zmęczenie odbiera siły. Bilbo wspina się więc na drzewo, żeby rozejrzeć się po okolicy. Widzi rozległe korony, ale nie dostrzega skraju puszczy. Wraca do towarzyszy z wiadomością, która jeszcze bardziej ich przygnębia. Wniosek: Mroczna Puszcza ogranicza wiedzę podróżników o własnym położeniu, dlatego zmęczenie łatwo przeradza się u nich w przekonanie o beznadziejności drogi.

Świat poznawany zwierzęcymi zmysłami. Pax to oswojony lis, którego wychował chłopiec o imieniu Peter. W czasie wspólnej jazdy samochodem lis rozpoznaje zmianę drogi po drganiach pod łapami. Z powietrza odczytuje zapachy roślin, a w walizce wyczuwa znajome ubrania i przedmioty Petera. Gdy chłopiec płacze, Pax zlizuje łzy i szuka śladów krwi, bo podejrzewa zranienie. Nie znajduje rany. Potem naciska łapą na róg walizki, jakby chciał zwrócić uwagę chłopca na jej zawartość, którą sam rozpoznał węchem. Wniosek: Opowieść oczami Paxa przypomina, że człowiek dzieli świat z istotami, które odbierają go inaczej i po swojemu odczytują nasze zachowanie.

Zranione drzewo bliskie cierpieniu człowieka. Tomasz Judym, lekarz pragnący pomagać ubogim, rozstaje się z Joasią Podborską, ponieważ obawia się, że rodzinne szczęście odciągnie go od obowiązków. Samotnie dociera do zapadliska po dawnych wyrobiskach kopalni. Na jego krawędzi rośnie sosna: jeden korzeń pozostał w ziemi, drugi został ściągnięty w dół. Pień rozdarł się na dwie części. Judym patrzy na wypływającą żywicę jak na krew. Słyszy płacz i nie potrafi rozstrzygnąć, czy płacze Joasia, kopalnia, czy drzewo. Wniosek: Zniszczona sosna pozwala odczytać koszt decyzji Judyma: wybór obowiązku nie usuwa przywiązania do szczęścia, z którego lekarz rezygnuje.